historyczne źródła harmonii (II)

Druga część wspólnego spaceru po wiekach minionych. Byliśmy już świadkami długiej drogi ewolucji: od jednogłosowego śpiewu średniowiecza, przez narodziny i rozwój wielogłosowości, aż po renesansowe przemiany języka muzycznego. Pojawiły się
tercje i seksty, coraz większe znaczenie basu, czterogłosowa faktura, trójdźwięk i chromatyka.

Nie były to jeszcze zasady harmonii funkcyjnej w znanym nam kształcie. Były jednak kolejnymi ogniwami tego samego procesu. Pora więc zrobić następny krok i zobaczyć, dokąd ta ewolucja doprowadziła.

Zapraszam na opowieść o baroku i klasycyzmie!

 

barok

Opisane we wstępie zjawiska można krótko określić jako proces stopniowego wyłaniania się organizacji tonalnej z dotychczasowej praktyki modalnej. W procesie tym niektóre zjawiska, stosowane dotąd niejako intuicyjnie i po omacku, stają się fundamentem nowego języka muzycznego.

Wśród najważniejszych z nich wymienić można między innymi operowanie zwrotami dominantowo-tonicznymi, w których coraz wyraźniej dostrzegano polaryzację, czyli kontrast między akordami. Relacja D–T, dająca dzięki wewnętrznej energii dynamicznej tak silne poczucie harmonicznego zakończenia, przyczyniła się do wzrostu znaczenia kadencji.

Drugą stroną tego procesu było utrwalanie się tonacji durowych i molowych – czyli nowych systemów organizacji dźwięków (w opozycji do stosowanych dotąd powszechnie skal modalnych). Proces ma swój początek jeszcze w renesansie, kiedy to kompozytorzy chętnie sięgali po chromatykę, by w odcinkach kadencyjnych wprowadzać dźwięki prowadzące, podkreślające zakończenie. Z czasem praktyka ta stała się w baroku regułą, prowadząc w tonacjach molowych do podwyższania tercji dominanty, a w konsekwencji do wykształcenia odmian gamy molowej (zagadnienie omawiałem dawniej → w tym wpisie).

Odrębnym i rewolucyjnym zagadnieniem było powstanie nowego sposobu oznaczania treści harmonicznej w postaci basso continuo. System ten, przeznaczony do realizacji na żywo, polegał na odczytywaniu współbrzmień na podstawie odpowiednio ocyfrowanej linii basowej. Była to istna rewolucja, gdyż za pomocą prostych oznaczeń można było określić każde współbrzmienie, zostawiając jednocześnie wykonawcy znaczną swobodę w realizacji. Dźwięk w basie określał podstawę akordu (czyli przewrót), a cyfry wskazywały kolejne interwały tworzące jego składniki. Szczegółowe wyjaśnienie zasad cyfrowania i jego realizacji przedstawiłem → na tej stronie.

Nie bez znaczenia dla rozwoju basu cyfrowanego, a także dla całej epoki, był rozwój temperacji oraz klawiszowych instrumentów akompaniujących, przede wszystkim klawesynu i organów, które staną się jednymi z najbardziej charakterystycznych symboli muzyki baroku.

Warto w tym miejscu dodać, że opisane zjawiska dotyczyły przede wszystkim praktyki. Dopiero z czasem zaczęto je opisywać i kodyfikować, tworząc podstawy systemu reguł harmonicznych – do czego jeszcze wrócimy.

 

Bach

To bodaj najsłynniejszy przedstawiciel epoki i jeden z największych geniuszy w historii muzyki. Z tych właśnie względów pominę jego życiorys, skupiając się na ukazaniu jego wkładu w ugruntowanie nowego systemu dźwiękowego. Dodam jedynie, że sylwetkę i twórczość Bacha w ciekawy sposób ukazuje książka Muzyka w zamku niebios J. E. Gardinera, którą polecałem → w tym wpisie.

Bachowski sposób myślenia o muzyce dobitnie pokazuje, że system dur-moll oraz myślenie funkcyjne stanowiły dla niego naturalny język kompozytorski. Równie oczywiste było dla niego swobodne poruszanie się w obrębie różnych systemów temperacji.

Muzyka mistrza ukazuje pełną dojrzałość języka tonalnego. Analizując jego utwory, z łatwością odnajdziemy funkcyjne relacje między akordami, wśród których fundamentem pozostaje relacja dominantowo-toniczna. Kompozytor chętnie sięga po sekwencje (progresje), czego efektem jest między innymi niezwykłe bogactwo i różnorodność przebiegów melodycznych. Wszelkie zabiegi chromatyczne są podporządkowane logice tonalnej, a jednocześnie otwierają drogę do licznych wychyleń i modulacji.

Niezwykła swoboda Bacha w przechodzeniu między tonacjami wiąże się również z rozwojem systemów temperowanych, który umożliwiał coraz bardziej elastyczne wykorzystywanie tonacji. Szczególnie wymownym świadectwem tej praktyki jest jego epokowe dzieło Das Wohltemperierte Klavier. Zbiór ten pokazuje, jak dalece w ówczesnej praktyce kompozytorskiej ugruntowało się myślenie tonalne: Bach wykorzystuje zarówno tonacje durowe, jak i molowe, a cały cykl obejmuje wszystkie tonacje, uporządkowane chromatycznie. Było to znaczące osiągnięcie w świecie, w którym możliwości praktycznego wykorzystania poszczególnych tonacji zależały od stosowanego systemu temperacji. Das Wohltemperierte Klavier jest więc nie tylko pomnikiem twórczości Bacha, lecz także jednym z
kamieni milowych w dziejach tonalności.

Podsumowując: twórczość Bacha pokazuje, że w praktyce kompozytorskiej muzyka zaczęła działać według nowych zasad, zanim zasady te zostały w pełni teoretycznie zbadane, nazwane i opisane.

 

Rameau

Barokowych badaczy muzyki było wielu. Jednak z punktu widzenia rozwoju teorii harmonii szczególne znaczenie miał Jean Philippe Rameau, który w 1722 roku podjął próbę syntezy reguł nowego języka muzycznego w Traktacie o harmonii (Traité de l’harmonie réduite à ses principes naturels).

Podstawę systemu upatrywał w tercjowej budowie akordów i opisał zależności funkcyjne występujące w obrębie tonacji. Najważniejsze założenia jego teorii można streścić w sześciu punktach:

1. Wszystkie akordy tonacji pozostają w zależności od T.
2. Podstawą konstrukcji harmonicznej jest triada – T, S, D – czyli kadencja; wszystkie inne akordy można sprowadzić do jednego z tych akordów triady.
3. Kadencja zwodnicza wymaga zdwojenia tercji w T_VI, gdyż ma znaczenie T.
4. Trójdźwięki ulegają przewrotom, które mimo zmiany układu dźwięków zachowują swe funkcje.
5. Między melodią a harmonią istnieje ścisły związek.
6. S może przybierać formę dysonansową przez dodanie seksty: S⁶ – stąd określenie „akord Rameau”.

Innymi słowy: to, co kompozytorzy baroku stopniowo wypracowywali w praktyce, Rameau podjął próbę opisać jako spójny system teoretyczny. Jego Traktat o harmonii stał się jednym z najważniejszych kroków
na drodze do powstania nowożytnej teorii harmonii.

 

klasycyzm

Klasycyzm ogłosił odwrót od barokowej estetyki muzycznej. Odchodząc od polifonii na rzecz homofonii i od budowy ewolucyjnej na rzecz symetrycznej okresowości, oferował nową jakość: muzyka miała być lżejsza i pogodna, co miało uczynić z niej wzorzec (łac. classicus). Tym jednak, co przetrwało, była tonalność i funkcyjność.
Kompozytorzy nie zastanawiali się już tylko jak zbudować następstwo akordów, ale jak za pomocą tonalności zbudować całą formę muzyczną.

Uogólniając, synteza cech muzyki epoki klasycznej sprowadza się do kilku zagadnień. Najważniejszą, niewątpliwie, była stabilizacja relacji T–S–D, wpleciona w ścisłe ramy budowy okresowej, a wraz z nią – operowanie wyraźnym planem tonalnym. Głównym czynnikiem napięcia w muzyce była dominanta, występująca zwłaszcza w kadencjach doskonałych (mała, wielka, rozszerzona). Bazując na zachowaniu tej samej relacji, pokrewnym środkiem stały się dominanty pozorne (zob. → tu), co otworzyło drzwi zjawiskom wychylenia modulacyjnego i modulacji.

Środki te mają bezpośrednie przełożenie i powiązanie na konstrukcję formy utworu. Najlepszym przykładem może być forma sonatowa (allegro sonatowe), której poszczególne ogniwa realizują konkretne założenia.

1. Ekspozycję tworzą dwa tematy, czyli krótkie melodie, różniące się tonacją i charakterem. Tematy te spaja łącznik, którego zadaniem jest zmodulowanie, czyli płynne przejście z jednej tonacji do drugiej. Wieńczący ekspozycję epilog (myśl końcowa) utrzymany jest zasadniczo w tonacji tematu II.
2. Przetworzenie to rozmaite przekształcenia materiału dźwiękowego podanego w ekspozycji. To najbardziej kunsztowna część formy. Obok zmian rytmicznych ogromną rolę odgrywa tu kontrast tonalny oraz liczne wychylenia i progresje.
3. W repryzie powracają dwa tematy, ale tym razem w tej samej tonacji. Całość wieńczy coda, często w popisowej formie.

 

klasycy wiedeńscy

Przedstawione powyżej wzorce możemy łatwo odnaleźć w twórczości najbardziej reprezentatywnych kompozytorów epoki, tzw. klasyków wiedeńskich. I choć każdy z nich wyrósł na wspólnych tradycjach stylistycznych, każdy w unikalny dla siebie sposób spowodował rozwój innych aspektów.

U Josepha Haydna (1732-1809) znajdziemy przede wszystkim klarowność konstrukcji tonalnej i pogodny charakter muzyki (dzięki czemu notabene zyskał przydomek Papa Haydn).

Twórczość Wolfganga Amadeusa Mozarta (1756-1791) cechuje przede wszystkim proporcja, równowaga i elastyczność tonalna. Stał się symbolem lekkich i melodyjnych tematów oraz tym twórcą, który w istotny sposób rozwinął formę klasycznego koncertu fortepianowego.

Ludwig van Beethoven (1770-1827) zaś dążył do zwiększenia napięcia i ekspresji. Osiągał to głównie przez rozszerzanie tonalności w utworach oraz przekraczanie umownie wytyczonych granic, co zapowiadało nadejście nowej epoki. Stąd też, choć wymieniany jako klasyk wiedeński, jest też równie często uznawany za prekursora romantyzmu.

Reasumując: system dur-moll osiągnął w klasycyzmie niezwykłą równowagę, ale właśnie pod koniec epoki, zwłaszcza za sprawą Beethovena, zaczęły pojawiać się pierwsze symptomy jego przyszłego rozszerzenia.

 

podsumowanie

Od średniowiecza do klasycyzmu muzyka przeszła długą drogę: od praktyki modalnej do w pełni ukształtowanego systemu tonalnego. Renesans przyniósł rozwój wielogłosowości, tercji, sekst, trójdźwięku, basu i chromatyki, które w baroku stały się fundamentami nowego języka muzycznego.

Wraz z utrwaleniem relacji T–S–D, rozwojem kadencji, basso continuo i systemów temperowanych tonalność zaczęła przybierać coraz bardziej określony kształt. Bach pokazał w praktyce pełną dojrzałość tego języka, natomiast Rameau podjął próbę opisania go w postaci spójnego systemu teoretycznego.

Klasycyzm przyniósł dalszą stabilizację tonalności i wykorzystanie jej jako podstawy konstrukcji formy muzycznej. Haydn, Mozart i Beethoven rozwinęli ten system w różnych kierunkach, osiągając jego niezwykłą równowagę, ale zarazem przygotowując grunt pod jego późniejsze rozszerzenie.