analiza: R. Schumann, Fröhlicher Landmann

Fröhlicher Landmann (op. 68 nr 10) jest miniaturą fortepianową Roberta Schumanna (1818-1848). Czy ten niepozorny, zaledwie 20-taktowy utwór skrywa jakieś ciekawostki?

Omówię budowę formalną, plan harmoniczny oraz wskażę najistotniejsze elementy konstrukcyjne.
Zapraszam na analizę dzieła!

 

wprowadzenie

Robert Schumann (1810-1856) to niemiecki kompozytor i krytyk muzyczny, działający w epoce romantyzmu.

Epoka ta na przeobraziła, nowo zdefiniowała niektóre gatunki muzyczne i wykształciła cały szereg nowych. W związku ze wzrostem popularności fortepianu oraz muzykowania domowego pojawiła się potrzeba stworzenia odpowiedniej literatury dla nie-profesjonalistów. Tak powstała miniatura instrumentalna.

Z myślą o doskonalących się pianistach, w 1848 roku Schumann wydał Album dla młodzieży, op. 68 (Album für die Jugend), będący zbiorem 43 miniatur fortepianowych. Utwory miały służyć edukacji i umilać czas początkującym pianistom. Zbiór szybko stał się jednym z najważniejszych dzieł pedagogicznych literatury fortepianowej XIX wieku.

Miniatura, będąca przedmiotem analizy, jest dziesiątą pozycją w cyklu. To utwór programowy, o czym świadczy tytuł: Fröhlicher Landmann – czyli Wesoły rolnik (powracający z pracy na polu).

 

analiza dzieła

budowa formalna

Jak się rzekło na wstępie, Fröhlicher Landmann jest 20-taktową miniaturą fortepianową, utrzymaną w tonacji F-dur.

W utworze wyraźnie wyczuwa się obecność dwutaktowej frazy. Dwie pierwsze frazy tworzą zdanie muzyczne – poprzednik, a dwie kolejne – następnik. Opracowanie muzyczne obu jest identyczne.

Część druga, rozszerzona, składa się z trzech dwutaktowych fraz, tworząc zdania sześciotaktowe. Analogicznie względem I części, tu również drugie zdanie (N) jest powtórzeniem pierwszego (P):

W ilustracji nutowej przerywaną kreską wyszczególniłem początkowy dwutaktowy odcinek obu zdań muzycznych. Analiza materiału melodycznego wskazuje zupełnie nową treść muzyczną. Następujący po nim czterotaktowy odcinek jest wszak powtórzeniem głównego tematu, zaprezentowanego w pierwszych taktach kompozycji.

Wobec powyższego, literowy schemat oznaczenia fraz wyrazić można następująco: a, a, a_1<, a_1<.

 

analiza melodyki

Utwór ma fakturę homofoniczną – tworzy ją melodia główna z towarzyszeniem akompaniamentu.

Pierwszą rzeczą, którą warto odnotować, jest umieszczenie melodii w dolnym planie. W górnym zaś znajduje się akompaniament akordowy, realizowany w rytmice uzupełniającej, przypadający na słabe części taktu.

Materiał melodyczny stanowią rozłożone akordy, czyli pasaże. Pojawiający się w ostatnim takcie zdania pochód gamowy, będący niejako zaprzeczeniem dotychczas realizowanego pomysłu, stanowi jedynie epilog: zakończenie myśli muzycznej.

Narracja jednak zmienia się w drugiej części miniatury. Schumann nie tylko zmienia sposób prowadzenia melodii – z pasaży na pochody gamowe – ale także umieszcza melodię w obu planach: górnym i dolnym. Biorąc pod uwagę rozmiary kompozycji, jest to ogromna zmiana ideowa.

Sposób prowadzenia melodii w obu planach również wymaga osobnego komentarza.

Pierwszy dwutaktowy odcinek – wprowadzający nową treść muzyczną – zawiera dwie melodie, identyczne pod względem rytmu oraz kierunku następstw dźwięków. Ważniejszą, lepiej słyszalną melodię w górnym planie uzupełnia druga, prowadzona jednak w interwale dolnej decymy (tercji). Wypełnienie harmoniczne, utrzymane jest, podobnie jak cała warstwa akompaniamentu, w rytmice uzupełniającej.

Powracający zaś motyw główny (t. 3-4 myśli muzycznej a_1<) zdwaja oktawowo pierwszą dwutaktową frazę tematu miniatury. W ostatniej cząstce myśli muzycznej powraca oryginalny sposób prowadzenia melodii, tj. realizacji melodii w dolnym planie, w oparciu o pasaże.

Ciekawym spostrzeżeniem jest również analiza kierunku melodyki poszczególnych odcinków. Badanie dwutaktowych fraz wykazuje interesujące zależności. Temat główny tworzy melodia, która w pierwszych dwóch taktach wznosi się, a następnie opada. Tak – dwukrotnie.

W II części miniatury (trzy odcinki dwutaktowe) kompozytor zmienia tę kolejność. Zabieg ten jest możliwy przede wszystkim dzięki wprowadzeniu nowej treści muzycznej: przez rozszerzenie zdania o dwa takty dochodzi nie tylko do urozmaicenia kompozycji, ale odcinek ten jest szansą poprowadzenia melodii opadająco. Dzięki temu ponowne pojawienie się tematu zasadniczego konsekwentnie realizuje pomysł pierwotny.

Wielokrotnie podkreślaliśmy, że melodia jest prowadzona w oparciu o rozłożone akordy. Siłą rzeczy nasuwa się tu więc pytanie: które akordy stanowią fundament tej miniatury?

 

analiza harmoniczna

Istotę treści harmonicznej utworu Fröhlicher Landmann stanowią następujące akordy:

Mamy więc do czynienia przede wszystkim z elementarnym zwrotem kadencyjnym, łączącym w sobie wszystkie trójdźwięki główne danej tonacji. Okazjonalnie zaś sięga Schumann po akordy zbudowane na II stopniu:

• o trybie majorowym, G-dur, pełniącym funkcję dominanty wtrąconej do akordu V stopnia – pojawia się w I części utworu (i jest nastawiony na kontynuację),
• o trybie minorowym, g-moll, który – jako S_II, zamiennik akordu IV stopnia – jest użyty w II części kompozycji, dla utworzenia zwrotu kadencyjnego.

Taki zasób akordów współgra z istotą utworu: miniatura = skromne rozmiary ≈ ograniczony zasób środków technicznych (w tym harmonicznych). A nawet, być może, nawiązuje do tytułu programowego – odnosząc się do osoby prostej, niewykształconej, zajmującej się na co dzień uprawą ziemi, której bogactwem jest nie tyle elokwencja, ile doświadczenie i mądrość życiowa.

 

wnioski

Miniatura fortepianowa Fröhlicher Landmann, op. 68 nr 10 Roberta Schumanna ma formę dwuczęściową: AA₁. Jest utworem jednolitym (izomorficznym): opiera się na jednym pomyśle muzycznym (ze skromnym przekształceniem).

Melodia znajduje się w planie dolnym, a tworzą ją rozłożone trójdźwięki triady oraz fragmenty gamy (II część utworu). Dwutaktowe rozszerzenie – punkt kulminacyjny utworu – wprowadza nowe pomysły muzyczne: operowanie jednym akordem, D⁷, prowadzenie melodii w przeciwnym niż dotychczas kierunku, oparcie jej na pochodach gamowych, przeniesienie jej do obu planów, a nawet prowadzenie jej w zdwojeniu oktawowym.

Plan harmoniczny opiera się na elementarnych zwrotach kadencyjnych, urozmaicając je sporadycznie innymi akordami. Prostota środków nie tylko wpisuje się w estetykę gatunku, jakim jest miniatura instrumentalna, ale również może odwoływać się do treści programowych dzieła.

Utwór ma budowę okresową, choć niesymetryczną (rozszerzoną).
Schemat literowy można wyrazić następująco: