akordy seksty zwiększonej (III)

Ciąg dalszy podboju terra incognita, jakim są akordy seksty zwiększonej.

Skupimy się na akordzie francuskim. Podobnie jak ostatnim razem, spróbujemy wyjaśnić jego budowę i jej harmoniczne implikacje, specyfikę brzmienia oraz zwyczajowy kontekst, w jakim występuje. Poznamy też jego mutacje, czyli dalekich krewnych z odległych kultur.

J’invite — zapraszam.

 

akord francuski: geneza

To współbrzmienie oznaczane symbolem: Fr⁶⁺, którego pełna nazwa brzmi: French sixth. Posiłkując się zaś językiem funkcyjnym, jest to alterowana °S (z podwyższoną prymą), wzbogacona jeszcze dodaną sekstą. Jest więc pochodną akordu włoskiego.

Akord może występować zarówno w postaci zasadniczej, jak i w przewrotach. Pamiętać trzeba, że jego pierwszy przewrót – a więc oparcie na tercji – jest postacią najbardziej typową, od której wszak czerpie nazwę: akord zwiększonej seksty.

Funkcyjne oznaczenie przewrotów działa na zasadach znanych od początku nauki harmonii. Ale ponieważ akord opisano w literaturze anglojęzycznej, spotkać się można z następującym oznaczeniem jego przewrotów:

 

technikalia

Akord francuski jest czterodźwiękiem: nie dwoimy w nim żadnego składnika.
Akord włoski, jak pamiętamy, zawierał dwa dźwięki prowadzące. Dodanie doń seksty – dźwięku dysonującego (choć nie-prowadzącego) – sprawia, że otrzymujemy akord francuski — strukturę z kolejnym dźwiękiem wymagającym odpowiedniego poprowadzenia, czyli rozwiązania.

Dźwięki prowadzące rozwiązują się zgodnie z półtonowym dążeniem: podwyższenie – w górę, obniżenie – w dół. Seksta zaś, tworząc z kwintą sekundową zbitkę dąży do rozejścia się o jeden stopień i utworzenia tercji. Zgodnie z zasadami muzyki – w zależności od formy akordu: z dodaną sekstą lub septymowego – może to dokonać się w dwójnasób (o zasadach wspomniałem przy okazji omówienia ⇒ akordów z dodaną sekstą):

Wynika stąd, że akord francuski, będący alterowaną ºS, musi rozwiązać się albo na tonikę albo na dominantę:

Wydaje się, że bardziej typowym następstwem jest akord dominantowy. Po pierwsze, rozwiązanie na tonikę daje najsłabszą jej postać: kwartsekstową, podczas gdy drugie następstwo daje postać zasadniczą. Po drugie, w akordzie francuskim można widzieć alterowaną dominantę (wtrąconą do) dominanty.

Poprzedzenie jakiegokolwiek akordu jego dominantą jest silniejsze, niż poprzedzenie subdominantą. Poza wyraźnie wyczuwalną różnicą brzmieniową, prawo to ilustruje również sama nazwa połączeń: kadencja doskonała (D-T) i kadencja plagalna (S-T):

Dotykamy tu wieloznaczności współbrzmień, które odgrywa kluczową rolę w procesie modulacji enharmonicznej (o czym pisałem ⇒ w tym miejscu).

 

przykłady z literatury

Podobnie jak akord włoski, w utworach muzycznych czterodźwięk Fr⁶⁺ występuje często. Kilka przykładów z różnych epok:

barok:

 

klasycyzm:

 

romantyzm:

 

Najsłynniejszy bodaj przykład użycia akordu francuskiego stanowi następstwo utożsamiane z początkiem odejścia od stosowania harmoniki dur-moll.
Jest to tzw. zwrot (akord) tristanowski:

 

daleki kuzyn: akord australijski

To alternatywna postać akordu francuskiego.
Australian sixth powstaje z obniżenia kwinty we Fr⁶⁺:

Poza unikalnym walorem brzmieniowym nie wnosi wiele do świata akordów zwiększonej seksty, więc w ogólnodostępnej literaturze teoretycznej bywa pomijany. Natknąłem się jednak na niego wzmiankę w książce Alexa Burnarda, Harmony and Composition: For the Student and the Potential Composer, Melbourne 1950, s. 94-95.

Podobnych mutacji akordowych może być więcej (słyszałem np. o akordzie japońskim: fis-ais-c-d). Żaden jednak ’Geographical sixth’ nie uzyskał jeszcze na tyle samodzielności, by szturmem podbić salony i na stałe zapisać się w teorii harmonii. Jeśli już są (lub powstaną), trzeba by je uznać wyłącznie jako ciekawostkę (curiosum).