o kadencjach słów kilka…

Dziś będzie o zakończeniach frazy muzycznej, czyli o kadencjach. To elementarne zagadnienie i postaram się je przedstawić w ekspresowy sposób.

Znajomość kadencji, świadomość ich znaczenia oraz umiejętność praktycznego wykorzystania może znacząco podnieść jakość opracowywanych melodii. Co więcej, odbędzie się to niezwykle tanim kosztem. A zatem…

 

wprowadzenie

Kadencja to połączenie co najmniej dwóch akordów, które tworzą częściowe lub całkowite zakończenie konstrukcji harmonicznej. Zakończeniem częściowym mogą być ostatnie dźwięki poprzednika, czyli zdania chwilowo zawieszającego myśl muzyczną. W większości utworów poprzednik występuje w ich połowie, np.:

Zwróćmy uwagę, że poprzednik i następnik różnią się tu tylko jednym dźwiękiem. A mimo tak niepozornej różnicy, nie sposób ich zamienić miejscami. Proponuję w tym miejscu mały acz ciekawy eksperyment – zanucenie sobie takiej właśnie wersji.

Budowa formalna utworów wchodzi przede wszystkim w zakres nauki o formach muzycznych (analizy dzieła muzycznego). Warto jednak mieć świadomość, że im lepiej poznamy budowę danej melodii (im lepiej ją zrozumiemy), tym lepiej możemy ją opracować.

podział kadencji

Kadencje można podzielić według kilku kryteriów:

1. rozmiaru, czyli ilości użytych akordów,
2. zestawienia konkretnych funkcji,
3. siły ekspresyjnej, czyli wrażenia w odbiorze

 

Dzieląc kadencje względem rozmiarów, skupiamy się na ilości akordów, a pomijamy ich funkcje; mamy zatem kadencje:

• małe – złożone z dwóch akordów
• wielkie – złożone z trzech (i więcej) akordów

 

Analizując kadencje względem użytych funkcji, skupiamy się roli akordów. To właśnie one decydują o zakończeniu częściowym lub całkowitym:

• doskonała (autentyczna): D – T oraz D – °T
• plagalna (kościelna): S – T oraz °S – °T

– obie kończą myśl muzyczną definitywnie (T) –

• zawieszona (półkadencja): T – D i °T – D
  rzadziej: T – S i °T – °S

– mogą jedynie chwilowo kończyć fragment utworu (D lub S) –

• kadencją zawieszoną jest również kadencja frygijska (°S – D)

Jest to interesująca kadencja stosowana moll lub dur harmonicznym. Swą nazwę zawdzięcza średniowiecznej skali frygijskiej. Jej tonus finalis (ostatni dźwięk) jest oddalony o pół tonu względem stopnia II. Stąd tylko te dwa akordy dają poczucie całkowitego zakończenia melodii.

kadencja wielka doskonała

To S – D – T lub °S – D – °T
(wielka = trzy akordy; doskonała = D – T)

Użyte w niej funkcje zawierają wszystkie dźwięki danej gamy. Utrwala więc tonację w sposób definitywny i prawie zawsze stanowi zakończenie utworów.

W kadencji wielkiej doskonałej często wykorzystuje się D⁶₄ („dominantę sześć-cztery”). To dominanta z podwójnym opóźnieniem: tercji przez kwartę i kwinty przez sekstę. Ze względu na te opóźnienia („przejściowy charakter”), nigdy nie występuje na ostatniej części taktu lub grupy rytmicznej. Połączenie tworzy kadencję wielką doskonałą rozszerzoną.

symbol ± oznacza rozwiązanie opóźnień (na „zwykłą” D)

 

osobliwości formy „sześć-cztery”

D⁶₄ ma identyczne dźwięki, jak T w II przewrocie. Wiadomo, że nie wolno stosować akordu w II przewrocie na mocnej części taktu. O interpretacji tego akordu jako D przesądza zdwojenie jej prymy (a nie kwinty T).

Warto zwrócić uwagę, że w systemie basu cyfrowanego akord ten cyfruje się ⁶₄ . Oznaczenie to można – z powyższych argumentów – błędnie odczytać jako T opartą na kwincie. Zalecam więc dużą ostrożność i przytomność w wykonywaniu zadań tego typu.

 

siła ekspresji

Niezależnie od tego, czy chodzi o wielką lub małą, autentyczną, plagalną czy zawieszoną, kadencja może być mocna lub słaba.

Mocna kadencja brzmi zdecydowanie i nie pozostawia wątpliwości, że coś się skończyło. Kadencja słaba jest jakby „eteryczna”, niedookreślona, brzmi mało zdecydowanie. Za siłę ekspresji odpowiada układ dźwięków w funkcjach: pozycja i postać akordu oraz dwojenie składników.

 

kadencje mocne i słabe

Kadencja jest mocna wtedy, gdy:

• funkcje przypadają na mocną część taktu
• ostatnim akordem jest T
• w akordach podwojona jest pryma
• pryma końcowej T znajduje się w głosach skrajnych
  pryma = podstawa trójdźwięku; głosy skrajne są najbardziej słyszalne

Kadencja nadal będzie silna, ale mniej zdecydowana, jeśli końcowa T będzie w pozycji tercji lub kwinty

 

Kadencja będzie słaba, gdy:

• końcowym akordem nie będzie T
• wypadnie na słabej część taktu
• zdwojona jest kwinta (tercji nie dwoimy)
• akordy występują w przewrotach (stąd zasada, że I przewrót można stosować zawsze z wyjątkiem zakończenia)
• końcowa T będzie w I przewrocie i/lub w pozycji kwinty

ilość akordów:		siła ekspresyjna:		cechy metrorytmiczne:
małe (2 akordy)		mocne (końcowa T występuje z prymą w basie i sopranie)		męskie (końcowa T przypada na pierwszą miarę taktu)
wielkie (3 akordy)		słabe (akordy, a zwłaszcza końcowa T, ustawione są w przewrotach)		żeńskie (końcowa T przypada na słabą część taktu)

 

kadencje z wykorzystaniem akordów pobocznych

Użycie akordów pobocznych w zakończeniach daje specyficzne typy kadencji. W zasadzie każdy stopień poboczny tworzy jakąś charakterystyczną formę zakończenia, np.:

• II – kadencja neapolitańska: °S_II↓-D-T
• III – kadencja eolska: °D_III-°T
• VI – kadencja zwodnicza: D-T_VI; D-°T_VI↓

Z rozważań wymknął się akord VII stopnia. Jest to forma D, więc już sam ten fakt poniekąd możemy przyjąć za akord funkcjonujący w kadencji. Jeśli dodatkowo uwzględnimy, że D_VII ma identyczne dźwięki z D⁷ ₁  , problem można uznać za rozwiązany.

 

podsumowanie: kadencje w praktyce

W harmonizowaniu melodii powinniśmy uwzględniać nowy punkt: identyfikację kadencji. Ponieważ większość ćwiczeń posiada budowę okresową (czyli regularną – zob. wprowadzenie), w połowie melodii spodziewamy się półkadencji (kadencji zawieszonej), a na końcu – definitywnej:

 

O wiele łatwiej określić kadencje w zadaniach z funkcjami (ponieważ te są już podane). Tu też odnajdziemy kadencje – zawieszoną oraz końcową:

 

uwagi praktyczne

Harmonizując kadencje, pamiętajmy o kilku sprawach:

• kadencje zawsze opieramy na prymach; w innych miejscach stosujemy przewroty i dbamy o płynność basu
• kadencje to chwilowy lub całkowity spoczynek = unikajmy tam nadmiaru ruchu, uspokójmy przebieg funkcji
• kadencja powinna być mocna metrycznie i harmonicznie, czyli wypadać na mocnej części taktu, a podwojona pryma końcowej T znajdować się, jeśli to możliwe, w głosach skrajnych

Ważnym ćwiczeniem praktycznym jest granie kadencji w poznanych tonacjach, w układzie skupionym, we wszystkich pozycjach. Ćwiczenie łączy trzy typy kadencji:

---

sprawdź, co umiesz!

 

Zadanie 1. Odpowiedz na pytania:

• Jakie funkcje harmoniczne tworzą kadencję frygijską?
• Z ilu i jakich funkcji składa się kadencja autentyczna?
• Czy kadencja plagalna może być kadencją wielką? Odpowiedź uzasadnij.
• Co to jest D⁶₄ i w jakiej kadencji ją odnajdziemy?
• Podaj „receptę” na kadencję mocną.

 

Zadanie 2. Nazwij kadencje:

 

Zadanie 3. Określ typ i moc kadencji:

 

Zadanie 4. Podaj nazwy literowe akordów tworzących kadencję:

• plagalną w c-moll
• zawieszoną w B-dur
• wielką doskonałą w h-moll
• frygijską w d-moll
• kościelną w Es-dur
• wielką doskonałą rozszerzoną w F-dur

 

Zadanie 5. Na podstawie wskazanych akordów nazwij kadencje w tonacjach:

• g-moll: c – D
• G-dur: G – C
• e-moll: a – e
• h-moll: h – e – h* – Fis – h (* akord w II przewrocie i z podwojoną kwintą)
• F-dur: F – B – F
• a-moll: a – d – E – a

 

bonus: czy wiesz, że…

Nazwa „kadencja” pochodzi od łacińskiego słowa cadere = opadać (≈ melodia zmierza do zakończenia). Ten sam łaciński źródłosłów mają również:

• samobójstwo (sui cadere = własny ’upadek’, ’zakończenie’)
• zwłoki (cadaver = ten, ’który już opadł’)