dominanta septymowa (IV)

Obok „tradycyjnych” ukształtowań czterodźwięku septymowego występują jeszcze formy charakterystyczne: z dźwiękiem obcym oraz akord niepełny. Tworzą ważne postaci, a ich potencjał wzbogaca zakres środków harmonicznych.

Zapraszam tym samym na czwarte spotkanie z D⁷.

 

D⁷ z dźwiękiem obcym

Wyobraźmy sobie, że do zharmonizowania mamy następującą melodię:

Pierwszą czynnością będzie oczywiście dopasowanie funkcji harmonicznych. Dopuszczając różne warianty, uczynimy to bez większych trudności. Jedynie przedostatni dźwięk przysparza trudności: chociaż należy do T, nielogiczne będzie umieszczenie jej przed kreską taktową, skoro najwłaściwszym dla niej miejscem będzie takt ostatni. (Nie powtarza się zresztą funkcji z poprzedniego taktu).

Cóż więc pozostaje? Możemy dźwięk e potraktować jako dźwięk obcy – oderwany. Rezultatem będzie opracowanie z dwoma akordami w takcie. Po uzupełnieniu głosów środkowych i dokładnym opisaniu funkcji otrzymamy następującą wersję:

Wskazany gwiazdką akord ma bardzo charakterystyczne brzmienie. To dominanta septymowa z sekstą zamiast kwinty. W podręcznikach anglojęzycznych określana jest jako V¹³, a polskiej literaturze znana jest pod nazwą dominanty chopinowskiej lub akordu chopinowskiego.

Najlepiej brzmiąca postać tego akordu występuje w układzie skupionym, z sekstą wyeksponowaną w głosie sopranowym. Składnik ten nigdy nie pozostaje dźwiękiem wspólnym z tercją toniki, lecz rozwiązuje się skokiem o tercję w dół.

Zakaz ten stanie się oczywisty, kiedy prześledzimy drogę mutacji „zwykłej” D w akord chopinowski. Charakterystyczna dlań seksta jest dźwiękiem obcym, zastępującym kwintę. Z tego też względu całkowicie przejmuje jej znaczenie i musi rozwiązać się tak, jak rozwiązałaby się kwinta:

Jako uzupełnienie dodam, że w akordzie chopinowskim ma miejsce swobodne rozwiązanie tercji D⁷ – czyli skokiem o 3↓. Jest to możliwe dzięki umiejscowieniu tercji w głosie środkowym.

 

geneza nazwy

Określenia ’akord chopinowski’ użył Ludwik Bronarski w swej monografii poświęconej problematyce harmonicznej utworów Chopina. W książce znajdziemy też omówienie kilku najczęściej spotykanych wariantów dominanty chopinowskiej.

[kliknięcie w miniaturkę wyświetli obraz w pełnym rozmiarze]

Warto zwrócić uwagę, że sam Chopin nie był „odkrywcą” takiego rozwiązania, a raczej jego popularyzatorem. Na charakterystyczne brzmienie D⁷ z sekstą zamiast kwinty zwrócił uwagę polski teoretyk, muzyk, malarz, wynalazca i ksiądz, Jan Jarmusiewicz (1781-1844). Jego myśl teoretyczną przedstawił zaś Czesław Zawiejski:

 

D⁷ bez prymy

Jest akordem niepełnym i powstaje przez usunięcie prymy akordu. Pozostałe składniki – tercja, kwinta i septyma – zachowują swoje znaczenie (oraz nazwy). Można też spotkać oznaczenie  D ⁷ lub nazwę: ’dominanta (septymowa) skrócona’.

To słabsza forma dominanty septymowej, w której występuje tylko jeden dysonans. Mimo to, jest to ważny i niezwykle użyteczny akord w określonym kontekście harmonicznym.

Jak wspomniałem, D⁷ ₁  jest bardzo użyteczną formą akordu. Za jego pomocą można w elegancki sposób zharmonizować pochody gamowe, wykorzystując odwrotny ruch w głosie basowym. Ponieważ można w tym widzieć „wymianę motywów”, harmonizacja nabiera przez to cech artystycznego opracowania:

 

aspekt techniczny

Stosując go w układzie czterogłosowym, dwojeniu podlega kwinta: składnik mający największą swobodę ruchu. Podwojenie tercji lub septymy – a więc dźwięków o ściśle określonym kierunku rozwiązania – grozi pojawieniem się błędu równoległości. Podwojenie kwinty sprawia, że najczęściej akord ten występuje w II przewrocie (również na mocnej części taktu).

Kiedy septyma D⁷ ₁  znajduje się w głosach środkowych, najczęściej rozwiązuje się swobodnie, czyli o sekundę w górę. Pozwala dzięki temu uzyskać płynniejsze prowadzenie głosów środkowych:

Septyma znajdująca się w głosach skrajnych musi rozwiązać się ściśle:

Próba swobodnego rozwiązania septymy w basie – ukazana w ostatnim przykładzie nutowym – dodatkowo sprowadzi następstwo 4< – 5 w głosach skrajnych.

 

D⁷ w świecie b.c.

Czterodźwięk septymowy w systemie basu cyfrowanego oznacza się następująco:

W trybie minorowym dodatkowo pojawi się znak chromatyczny nakazujący podwyższenie tercji (stworzenie dźwięku prowadzącego).

D⁷ ₁  zawiera tylko trzy składniki, a więc oznacza się ją tak samo, jak trójdźwięk. Usunięcie zaś prymy skutkuje brakiem postaci zasadniczej.

 

…i tak oto przedstawia się cała teoria czterodźwięku septymowego!