analiza pieśni F. Schuberta

Zapraszam do wysłuchania interesującej pieśni:
jest nią Die liebe Farbe Franza Schuberta.
Uzupełnieniem będzie analiza harmoniczna dzieła.

 

o kompozytorze

Franz Schubert (1797-1828) nazywany jest ojcem romantycznej pieśni.
Choć żył zaledwie 31 lat, w swym dorobku ma wiele utworów i ponad 600 pieśni.

Czy owe sześć setek to dużo? Przy założeniu, że tworzymy tylko jedną pieśń dziennie — wybór tekstu, kompozycja, korekta, utrwalenie — trzeba by pracować przez całe dwa lata codziennie, z wyjątkiem niedziel… 😲

W twórczości Schuberta znajdziemy zarówno pojedyncze pieśni, jak i zebrane w cykle. Takich powstały trzy: Die schöne Müllerin (Piękna młynarka), Winterreise (Podróż zimowa) oraz Schwanengesang (Łabędzi śpiew). Za najbardziej natchnione cykle uważa się dwa pierwsze, skomponowane do słów niemieckiego poety Wilhelma Müllera (1794-1827).

Będąca przedmiotem analizy Die liebe Farbe [kliknij, by pobrać nuty] pochodzi z wydanego w 1824 r. cyklu Piękna młynarka, op. 25 (liczy więc sobie równo dwieście lat). I chociaż zbiór ogólnie cechuje sielankowość, prosta szata dźwiękowa, wdzięk i barwność, znajdziemy tu kompozycje zgoła odmienne charakterem. Tak jest w przypadku rzeczonej pieśni.

 

o utworze

Już od pierwszych dźwięków pieśń poraża ponurym klimatem cierpienia, bólu, tęsknoty i śmierci. To oczywiście świadomy zabieg mający na celu oddanie treści poetyckiego tekstu. Rzuceni jesteśmy w otchłań, najciemniejszą stronę epoki romantyzmu. I to – jak się zdaje – bezpowrotnie. Próżno tu oczekiwać happy endu (komu tęskno za szczęśliwym finałem, niechże wróci do muzyki poprzedniej epoki – klasycyzmu).

Słowa pieśni są swego rodzaju testamentem, ostatnią wolą, w której podmiot liryczny składa dyspozycję co do rozporządzenia ciałem po jego śmierci. Nie wiemy, jak umarł: z rozpaczy? tęsknoty? a może targnął się na swoje życie? Niezależnie od przyczyn jego rozstania ze światem, niespełniona miłość względem ukochanej jest silniejsza niż śmierć. Nakazuje mu zadbać o takie okoliczności pochówku, aby nawet w takiej sytuacji sprawić jej przyjemność…

Die liebe Farbe	Kochany kolor
(oryg.: Wilhelm Müller)	(tłum.: Piotr Kulawik)
In Grün will ich mich kleiden, In grüne Tränenweiden: Mein Schatz hat's Grün so gern. Mein Schatz hat's Grün so gern Will suchen einen Zypressenhain, Eine Heide von grünen Rosmarein: Mein Schatz hat's Grün so gern. Mein Schatz hat's Grün so gern	W zielone mnie ubierzcie, W zieloność traw łąk nieście: Zieleni miła chce, Zieleni miła chce. Mi znajdźcie jakiś cyprysów gaj, Rozmarynów z wrzosowisk cichy raj: Zieleni miła chce, Zieleni miła chce.
Wohlauf zum fröhlichen Jagen! Wohlauf durch Heid' und Hagen! Mein Schatz hat's Jagen so gern. Mein Schatz hat's Jagen so gern Das Wild, das ich jage, das ist der Tod; Die Heide, die heiß ich die Liebesnot: Mein Schatz hat's Jagen so gern. Mein Schatz hat's Jagen so gern.	Dla niej na radosne łowy, Dla niej przez wrzos i głogi: Łowienia miła ma chce, Łowienia miła ma chce. Bo zwierz z moich łowów, to śmierć jest – tak; Wśród wrzosów, co zwą się: miłości brak. Łowienia miła ma chce, Łowienia miła ma chce.
Grabt mir ein Grab im Wasen, Deckt mich mit grünem Rasen: Mein Schatz hat's Grün so gern. Mein Schatz hat's Grün so gern. Kein Kreuzlein schwarz, kein Blümlein bunt, Grün, alles grün so rings und rund! Mein Schatz hat's Grün so gern. Mein Schatz hat's Grün so gern.	Pogrzebcie mnie na bagnach, Zielonych łąk mokradłach: Zieleni miła chce, Zieleni miła chce. Bez krzyża też, bez kwiatów barw; Zielone wszystko pośród traw! Zieleni miła chce, Zieleni miła chce.

 

analiza

Franz Schubert skomponował tę krótką, 26-taktową pieśń w tonacji h-moll.
Utwór nosi cechy budowy okresowej z wyraźną czterotaktową frazą.
Pod kątem formalnym mamy do czynienia z pieśnią zwrotkową z refrenem. Układ tekstu jest o tyle interesujący, że każda ze zwrotek wykazuje wewnętrzny podział na dwie części, a każdą z nich podsumowuje refren końcowy (’Mein Schatz hat’s Grün/Jagen so gern’).

 

wstęp

Instrumentalny wstęp, interludia oraz zakończenie są identycznie opracowane. Cechuje je jednostajny puls szesnastkowy. Melodię tworzą powtarzane dźwięki dwóch najważniejszych funkcji harmonicznych: °T i D⁽⁷⁾. Zmiany akordów wypadają tu wraz z nowym taktem. Nieznaczne urozmaicenie tak skromnej szaty dźwiękowej stanowi użycie pojedynczych dźwięków obcych: opóźnień i przejściowych.

 

zwrotki

Opracowanie muzyczne zwrotek kładzie nacisk na partię wokalną. Melodyka wykorzystuje dźwięki należące zaledwie do czterech akordów. Również i tutaj mamy do czynienia z powtórzeniami dźwięków na tej samej wysokości i sporadycznym wykorzystaniem dźwięków obcych. Rytmika jest spokojna i niesie skojarzenia z dostojnym i miarowym krokiem konduktu żałobnego.

Akompaniament zaś, w porównaniu ze wstępem, został ograniczony do nuty stałej w planie górnym oraz prowadzącej melodię partii basowej. Jej rolą jest, zdaje się, uzupełnienie harmoniczne składników poszczególnych akordów – niewystępujących aktualnie w partii wokalnej.

Stale pobrzmiewające fis¹ to dźwięk wspólny występujący między wszystkimi wykorzystanymi przez Schuberta akordami. Uporczywe powtarzanie tego dźwięku w równych wartościach rytmicznych kojarzy się z tykaniem zegara śmierci lub „metronomem” wyznaczającym puls (krok) konduktowi pogrzebowemu. Można w tym również widzieć ciężkie, gorzkie łzy spadające jednostajnie na ziemię (albo nawet i krew – jeśli przyjąć wątek śmierci samobójczej).

 

Naprzemienne operowanie współbrzmieniami budowanymi na I i V stopniu mogłoby wydawać się monotonne. W mej ocenie jest to jednak zabieg celowy: chodzi o wyrażenie osamotnienia i cierpienia. Subtelna melodia partii wokalnej oraz skromny, choć interesujący akompaniament nie pozwalają słuchaczowi zniechęcić się repetycją akordów. Utwierdzają go jednak w klimacie rozpaczy. I wtedy Schubert sięga po złoto!

 

refren

Jest taki fragment pieśni, który wywołał u mnie silne emocje. To refren, czyli opracowanie słów ’Mein Schatz hat’s Grün/Jagen so gern’. Melodia, przyznam, zaskoczyła mnie. Nie spodziewałem się dźwięku dis², będącego tercją ⁺T: durowej toniki.

Akord ten wprowadza ciekawą odmianę: stanowi osłodę goryczy i wytchnienie dla ducha. W tych mrocznych klimatach jest ledwie zauważalnym promyczkiem słońca. Dla podmiotu lirycznego zapewne była nim jego ukochana (Schatz). A kiedy akord wybrzmi, Schubert z powrotem strąca nas na samo dno rozpaczy: powtarza słowa, lecz ponownie w opracowaniu minorowym: w h-moll.

 

kontynuacja zwrotki

W dalszej części narracji kompozytor chwilowo użył odmiany naturalnej tonacji h-moll. Ta, jak pamiętamy, nie posiada dźwięku prowadzącego. Brzmienie więc oscyluje między h-moll a D-dur.

Pierwszy odcinek melodii pieśni zawiera niediatoniczny dźwięk gis. Schubert traktuje go jako sekstę dodaną do °T, która rozwiązuje się w następnym takcie na °D. Kolejnym nowo wprowadzonym akordem jest trójdźwięk D-dur. Pojawia się on wraz z najwyższym dźwiękiem w partii wokalnej (fis²) i chwilowym akcentem dynamicznym: fp.

Współbrzmienie powoduje chwilową konfuzję tonalną, sugerując użycie tonacji majorowej. Jest to jednak ułuda: rzeczywistą tonację h-moll zwiastuje następstwo akordów Fis-h-Fis w zakończeniu frazy.

 

Schubert gra na emocjach, bo chwilowo stonikalizowane (utwierdzone) h-moll nie trwa wiecznie. Pojawia się bowiem refren – ponownie ujmuje nas słodkim brzmieniem H-dur, a następnie strąca w h-moll: gorzkie i pełne zwątpienia.

Emocje te podkreśla łącznik do kolejnych zwrotek, będący dosłownym powtórzeniem wstępu i stanowiący zakończenie utworu zarazem.

 

wnioski

Die liebe Farbe nie jest tuzinkową, przewidywalną kompozycją. Doskonale wpisuje się w estetykę epoki romantyzmu i może stanowić sztandarowy przykład liryki wokalnej.
Do oryginalnych pomysłów wykorzystanych przez Schuberta zaliczyć można:

• operowanie zaledwie trzema/czterema akordami na przestrzeni całego utworu,
• wykorzystanie stale powtarzającego się dźwięku fis¹ w charakterze nuty stałej
  oraz jako czynnika spajającego harmonię (dźwięk wspólny we wszystkich akordach),
• użycie ⁺T, durowej toniki, w refrenie oraz °D i °T_III w dalszej części zwrotki:
  akordów zaburzających stabilność poczucia tonalnego,
• stworzenie klimatu bólu, cierpienia i osamotnienia, odmalowującego treść słów poezji.

∴

Zainteresowanych twórczością kompozytora odsyłam do strony Schubertiada, gdzie można znaleźć ogólne omówienie dzieł oraz teksty i tłumaczenia pieśni.