bas cyfrowany (II)

Druga część omówienia systemu basu cyfrowanego.

Zajmiemy się dziś podstawowymi oznaczeniami. Zostaną one przedstawione i wyjaśnione, a całość podparta będzie przykładami nutowymi. Przyjętym założeniem jest pomóc w rozwiązywaniu pisemnych zadań z harmonii: krok po kroku. Skupiam się na aspekcie pisemnym i technicznym, będąc zdania, że nie da się nauczyć improwizacji posługując się wyłącznie słowem pisanym i ograniczoną ilością miejsca w Internecie.

A więc do dzieła!

 

omówienie podstawowych oznaczeń

Kliknięcie w nazwę odsyła do omówienia odpowiedniego symbolu:

1. 1. brak oznaczeń (cyfrowych, symboli)
   2. cyfra w nawiasie
   3. cyfry bez nawiasu
   4. znak chromatyczny (samodzielny lub występujący przy cyfrze)
   5. cyfra przekreślona (lub cyfra z plusem)
   6. pozioma kreska
   7. ukośna kreska
   8. inne oznaczenia
   9. tabelaryczne podsumowanie

.

 

brak oznaczeń

Brak jakichkolwiek oznaczeń wskazuje diatoniczny (gamowłaściwy) trójdźwięk:
jego prymą jest dźwięk umieszczony w basie, a tryb wynika ze znaków przykluczowych:

Ułożenie składników akordów (pozycja, układ, dwojenie) ma znaczenie drugorzędne – wynika przede wszystkim z logiki przebiegu (następstwa). Stąd każda z następujących interpretacji – wobec braku wskazania, co nastąpi później – jest poprawna:

.

 

cyfra w nawiasie okrągłym

Cyfra w nawiasie okrągłym określa sugerowaną pozycję (pierwszego) akordu:

Tutaj podobnie jak w zadaniach z danym sopranem (czy oznaczeniem funkcyjnym), narzucony układ dotyczy pierwszego akordu, a o dalszym następstwie decyduje logika przebiegu: melodyjność sopranu, określone następstwa akordów, sposób łączenia, zasady rozwiązania dysonansów itp.

Nierespektowanie tej sugestii może doprowadzić do trudności w realizacji zadania (zwłaszcza przy instrumencie) – np. krzyżowanie głosów, przekroczenie odległości, brak (’pięknej’) melodii w sopranie i inne.
.

 

cyfry bez nawiasu

Cyfra oznacza po prostu interwał (diatoniczny, gamowłaściwy), jaki należy zbudować od basowego dźwięku, aby uzyskać akord. Rozmiar interwału zależy od znaków przykluczowych – to odległość wyrażona liczbą stopni dzielących dźwięki.

Ponieważ akordy określane są przez cyfry, których ilość może niekorzystnie wpływać na czytelność „kodu”, zaczęto pomijać oznaczenia oczywiste. Stwierdzono dla przykładu, że na oznaczenie akordu bez przewrotu wystarczy sam dźwięk basowy (czyli jego pryma). Albo: jako że w systemie tonalnym akordy mają budowę tercjową, w akordzie sekstowym (w I przewrocie) pomijano cyfrę „3” (zob. przykład powyżej, po prawej).

Ogólnie obowiązująca zasada jest jednak bardzo prosta: od podanego dźwięku w basie budujemy interwał wskazany cyfrą, a powstałą odległość wypełniamy tercją od basu. To bodaj najprostsza recepta na rozgryzienie wszelkich symboli:

.

 

znak chromatyczny
(samodzielny lub występujący przy cyfrze)

Samodzielny znak chromatyczny dotyczy tercji akordu. Będziemy mieć z nim do czynienia zwłaszcza w tonacjach minorowych, gdzie podwyższa tercję D, celem wprowadzenia dźwięku prowadzącego. Nadto każda jedna zmiana tercji akordu wykorzystuje samodzielny znak chromatyczny (przykłady po prawej stronie):

Dodanie znaku chromatycznego do cyfry wskazuje alterację tegoż dźwięku. Pamiętać należy, że cyfry nie odnoszą się do składników akordu (jego prymy, tercji, kwinty, septymy), ale wyznaczają nutę liczoną od basu.
.

 

cyfra przekreślona
(lub cyfra z plusem)

Obok czytelnych znaków (krzyżyka, kasownika, bemola) spotkać też można alternatywny zapis podwyższeń: albo przekreśloną cyfrę, albo cyfrę z plusem:

.

 

pozioma kreska

Pozioma kreska to znak powtórzenia (przetrzymania) akordu/składnika, podczas gdy dźwięki (najczęściej w basie) zmieniają się na tle trwającego współbrzmienia (stanowią dźwięki obce II rodzaju).

.

 

ukośna kreska

Oznacza, że dźwięk w basie jest dźwiękiem obcym – opóźnieniem. Należy na nim wykonać współbrzmienie wskazane cyfrą nad nutą akordową (następną).

.

 

jeszcze inne przypadki

Podobnie jak jeden i ten sam system basu cyfrowanego określany był różnymi nazwami, tak też mogą nas „zaskoczyć” inne symbole, w tym artykule dotąd nieomówione. Nie ma co panikować, ale na spokojnie podejść do tematu.

Na początek radziłbym zorientować się w kraju pochodzenia danej melodii. Bywało bowiem, że tradycje poszczególnych szkół (państw) stosowały swoje, utarte zwyczajem, odmienne symbole. Ale dodam od razu, że z sytuacją taką będą częściej mieć do czynienia improwizujący continuo, niż rozwiązujący pisemne zadania z harmonii.
.

 

tabelaryczne podsumowanie

Zamieszczona niżej tabela nie jest moim dziełem. W podobnej formie otrzymałem ją od mojego pierwszego profesora harmonii, Benedykta Ksiądzyny, i była to ogromna pomoc w okiełznaniu materii cyfrowanej. Niniejsza wersja stanowi pewną modyfikację, z zachowaniem jednak idei pierwotnej.

 

UWAGI: cyfry w nawiasie kwadratowym mogą być pominięte lub pozostawione w oznaczeniach,
litera A = ’akord’ (o określonej budowie, np. septymowy czy nonowy bez prymy)

forma akordu	postać zasadnicza	I przewrót	II przewrót	III przewrót	IV przewrót
trójdźwięk	brak oznaczenia	6	6 4	nie ma	nie ma
D7,   A7	7	6 5	4 3	[4] 2	nie ma
D7 1 ,   A7 1	nie ma (brak składnika)	brak oznaczenia	6	6 4	nie ma
D9,   A9	9 7	7 5 6	nie ma (brak składnika)	10 [4] 2	nie ma (akord z prymą: nona nie może być w basie)
D9 1 ,   A9 1	nie ma (brak składnika)	7	6 5	4 3	2
A6 (1, 3, 5, 6)	6 5	4 3	2	7 [5]	nie ma
A6 – 5 (1, 3, 6 – 5)	6	6 4	/ (i ocyfrowanie rozwiązania)	nie ma	nie ma
6 – 5 4 – 3	6 4	/ (i ocyfrowanie rozwiązania)	/ (i ocyfrowanie rozwiązania)	nie ma	nie ma