dominanta septymowa (II)

Znamy już genezę, budowę i zasady rozwiązywania dominanty septymowej.

Przeniesiemy ją teraz na grunt faktury czterogłosowej — sprawdzimy dostępne układy, postaci (przewroty) i możliwości wykorzystania.

 

Poszczególne składniki dominanty septymowej mogą znaleźć się w różnych głosach. Jako że D⁷ jest czterodźwiękiem, w każdym głosie musi się znaleźć inny składnik (nic tu nie podlega dwojeniu).

Spośród wszystkich głosów, najistotniejszym jest składnik znajdujący się w basie, który wskazuje postać akordu — zasadniczą oraz trzy przewroty.

W tym miejscu słowo o sposobie określania III przewrotu – wszak spotkać można dwie wersje:

Osobiście preferuję (i konsekwentnie stosuję) tę pierwszą: wskazuje ona, że w akordzie dominantowym występuje dodatkowy składnik, septyma, a umiejscowienie cyfry pod symbolem funkcyjnym odnosi się do basu. W drugiej zaś wersji widzę akord zawierający dwie septymy – jedną w basie, a drugą w którymś z głosów środkowych.

Niezależnie od metodologii oznaczania trzeciego przewrotu, postaci różnią się między sobą brzmieniem i rozkładem składników. Rozwiązanie D⁷ jest zawsze takie samo: tercja (VII st.) postępuje o 2> w górę, a septyma (IV st.) opada o 2>.

 

postać zasadnicza

Postać z prymą w basie, o najbardziej zdecydowanym brzmieniu, ma tylko kilka możliwości układu. Wynikają one z zasad regulujących ułożenie składników w układzie skupionym lub rozległym.

W każdym z zaprezentowanych przykładów po D⁷ nastąpiła T w II przewrocie – czyli najsłabsza jej postać. Próba rozwiązania czterodźwięku septymowego na akord bez przewrotu rodzi pewne problemy: równoległy ruch w głosach (a nawet przekroczenie dopuszczalnych odległości):

Zakaz postępu w równoległych kwintach i oktawach omówiłem ⇒ w tym artykule (i tu odsyłam zainteresowanych); w tym miejscu przytoczę jedynie zdanie-przestrogę, wyjaśniające przyczynę popełniania tego typu błędów:

Powstają przez złe, nieumiejętne i nielogiczne prowadzenie głosów. Nieuważnym i niewprawnym uczniom, wkradać się będą na każdym kroku te błędy, zwłaszcza przy swobodnem łączeniu akordów (…).

(Z. Noskowski, M. Zawirski, Wykład praktyczny harmonji, Warszawa 1904, s. 28)

 

Jedynym sposobem otrzymania T w postaci zasadniczej, pozostaje usunięcie składnika powodującego błąd równoległości: kwintę D⁷ należy poprowadzić o 2 ↓ na prymę T. Otrzymamy wówczas akord niepełny, to jest: z potrojoną prymą i pojedynczą tercją:

 

I przewrót (sekstowy)

W tym przypadku za każdym razem otrzymamy pełną T bez przewrotu. Znajdująca się w basie tercja D⁷ – będąca dźwiękiem prowadzącym – dąży do przejścia o 2> w górę na I st.

Pozycja tercji w tym wypadku nie istnieje, gdyż tercja znajduje się w basie (a każdy głos musi mieć przypisany inny składnik czterodźwięku).

 

II przewrót (kwartsekstowy)

Oparcie D⁷ na kwincie może budzić wątpliwości: czy kwintę w basie można umieścić na mocnej części taktu? Otóż tak. Zakaz stosowania akordu w II przewrocie tuż po kresce taktowej dotyczy jednie trójdźwięków.

Jak już wiemy z wcześniejszych przykładów, postać kwartsekstowa – II przewrót – jest najsłabszą postacią trójdźwięku. Jednak czterodźwięk septymowy sam w sobie jest już akordem ’mocnym’ harmonicznie: zawiera dwa dysonanse, które potęgują jego ładunek energetyczny. Można więc śmiało wykorzystać go z kwintą w basie – bez szkody dla tego, co sobą reprezentuje.

Możliwości użycia D⁷opartej na kwincie przedstawiają się następująco:

W postaci tej nie istnieje pozycji kwinty, z tych samych względów, dla których I przewrót nie miał pozycji tercji.

 

III przewrót (sekundowy)

Trzeci przewrót D⁷ ma septymę w basie.

Każdorazowe rozwiązanie tej postaci da T pełną, występującą jednak w I przewrocie. Za taki stan rzeczy odpowiada basowa septyma, która – tworząc z tercją tryton – rozwiązuje się o 2>↓. Innymi słowy, IV stopień opada o sekundę na stopień III.

I przewrót T jest postacią słabą. Z tego właśnie względu trzeciego przewrotu D⁷ nie powinniśmy stosować w końcowej kadencji, a jeśli już – należy rozszerzyć ją w taki sposób, by końcowa T pojawiła się w postaci zasadniczej, np.:

Powyższy przykład nutowy, aczkolwiek poprawny technicznie, zawiera pewne mankamenty: mianowicie niezbyt melodyjne prowadzenie głosów środkowych: altu (takt 2) i tenoru (takt 2-3).

Czy można to w jakiś sposób poprawić? Z pewnością!
Tym jednak zajmiemy się już niebawem — omawiając inne formy D⁷.

Póki co, podsumujmy próby wykorzystania czterodźwięku septymowego w układzie czterogłosowym.

 

podsumowanie
(’szczęśliwa siódemka’)

1. W czterodźwięku septymowym w każdym głosie umieszczamy inny składnik.
2. Akord ma więc cztery postaci, a w każdej z nich po trzy pozycje.
3. Rozwiązanie dysonansów obywa się „najbliższą drogą” czyli krokiem sekundowym: stopień VII w górę, stopień IV opada.
4. Postać zasadnicza rozwiązuje się na pełną T w II przewrocie (słaba postać) lub też na niepełną T w postaci zasadniczej.
5. I przewrót D⁷ daje pełną T w postaci zasadniczej.
6. Zakaz używania II przewrotu na mocnej części taktu dotyczy trójdźwięków; nie obejmuje więc dominanty septymowej, która jest czterodźwiękiem i sama w sobie jest akordem 'mocnym’ harmonicznie.
7.  III przewrót D⁷ rozwiązuje się na T w I przewrocie i dlatego nie powinien być używany w końcowej kadencji (chyba że kadencję rozszerzymy, prowadząc ją płynnie do stopnia pierwszego).