➤

J. Glenc: Harmonia jazzowa

opis bibliograficzny:
tytuł: Harmonia jazzowa. Kluczowa problematyka stylistyczno-estetyczna
autor: Jacek Glenc
objętość: 38 s.
wydawca: Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego
data i miejsce wydania: Katowice 2015

 

wprowadzenie

Jako kształcony klasycznie muzyk, postanowiłem zdobyć bodaj elementarną wiedzę w zakresie szeroko rozumianej tzw. rozrywki. I choć jazz w żaden sposób nie wyczerpuje tego gatunku muzyki, posiada – moim zdaniem – solidne fundamenty historyczne i doczekał się już syntetycznej refleksji teoretycznej.

Na książkę Jacka Glenca natrafiłem zupełnie przypadkowo, a jej tytuł sugerował, że będzie to najlepsza okazja pierwszej inicjacji z harmonią jazzową.

Czy lektura zaspokoiła mą ciekawość w tej kwestii?

 

omówienie

Publikację należy potraktować, zgodnie z tytułem, jako przedstawienie najważniejszych haseł, wprowadzenie podstawowych wiadomości i nakreślenie ogólnych założeń muzyki rozrywkowej — jazzu.
Spis treści zawiera:

Teorię jazzu otwiera uwaga dotycząca wskazywania harmonii przy pomocy literowych symboli akordowych. Temu zagadnieniu autor poświęca nieco więcej miejsca, przedstawiając szczegółową specyfikację, „podział gatunkowy” akordów wraz z graficzną ilustracją (po kliknięciu w miniaturkę ukaże się obraz pełnowymiarowy):

Do interesujących uwag należy systematyka akordów:

  • jednorodnych – złożonych z identycznych interwałów, a więc: zwiększonego i zmniejszonego,
  • różnorodnych – utworzonych z interwałów różnych rozmiarem, czyli: durowego i molowego,
  • samodzielnych – inaczej: tonicznych, czyli nie wymagających rozwiązania (z dodanymi: 7<, 9, 6),
  • dominantowych – wymagających rozwiązania, o budowie czterodźwięku septymowego
  • molowych – nie zawierających dźwięku prowadzącego.

Suspendy to akordy zawieszone. Ich rolą jest podtrzymanie napięcia w utworze, czyli odwlekanie rozwiązania. Dzielą się na suspendy rzeczywiste i pozorne.

Akordy buduje się z dźwięków danej skali; są one więc z nimi nierozerwalnie związane. Systematyka skal powszechnie stosowanych uzupełnia zakres podstawowych wiadomości o akordyce.

∴

Elementarnym zwrotem harmonicznym – wzorem harmonii klasycznej – jest kadencja, a jej najpopularniejszą formą jest two–five–one, czyli zestawienie akordów budowanych na II, V i I stopniu.

Również i w tym aspekcie jest to nawiązanie do wzorców klasyczno-romantycznych, gdyż akord II stopnia pełni funkcję subdominantową, dzięki czemu fundamentem jest zestawienie funkcji triady harmonicznej, czyli S–D–T. Wykorzystanie zamiennika (substytutu) formy subdominantowej powoduje płynniejsze połączenie funkcji, gdyż następstwo SII–D zawiera jeden dźwięk wspólny.

Wśród charakterystycznych zwrotów kadencynych występuje:

  • kadencja coltrane’owska (od Johna Coltrane) – bazująca na relacjach wielkotercjowych,
  • kadencja hendersonowska – wykorzystująca następstwo V – Vobn.

∴

Do rangi synonimu harmonii jazzowej urosło pojęcie substytutu. To po prostu zamiennik danego akordu: współbrzmienie, które może wystąpić w jego roli (funkcji), wzbogacając w tym brzmienie.

Akord będący substytutem odzwierciedla ideę akordów pobocznych, będących „odblaskiem” funkcji głównych. Przytaczając słowa J. Glenca, „Substytuty ukazują alternatywny przebieg harmoniczny” (s. 20).

Niezwykle ciekawym zjawiskiem są akordy niezwiązane z systemem dur-moll. Zaliczamy do nich akordy kwartowe oraz akordy typu so what. Dla klasycznie wykształconego muzyka ich brzmienie nasuwać będzie skojarzenia z akordami zawierającymi opóźnienia.

∴

W dalszej części książki autor przedstawia charakterystyczne dla jazzu „środowisko„; jest to:

  • forma bluesa
  • pętla harmoniczna (następstwo akordów powracające do punktu wyjścia, turn around)
  • struktury common tone, to jest budowanie współbrzmień luźno związanych z tonacją/skalą, ale wykorzystujące dźwięk wspólny jako środek (pomysł) konstrukcyjny.

Uzupełnieniem treści jest wskazanie różnic między oznaczeniami literowymi notowanymi z wykorzystaniem kreski poziomej oraz ukośnej.

Pierwszy przypadek stanowi tzw. upper structures, czyli nałożenie dwóch różnych akordów: w planie górnym (prawa ręka) i dolnym (lewa ręka); oddziela je pozioma kreska.

Drugi casus wskazuje oparcie całej struktury na konkretnym dźwięku w basie. Dźwięk ten może należeć do akordu (tworząc tym samym jego przewrót), może być pojedynczym dźwiękiem obcym lub nawet tworzyć nutę stałą – kiedy kilka akordów opartych zostanie na wspólnym tonie.

 

wnioski

Książka jest krótkim acz esencjonalnym ujęciem ogólnej filozofii harmonii jazzowej. Przedstawiono w niej najważniejsze zagadnienia, dające podstawowe rozeznanie w fundamentalnych kwestiach. Taka forma przekazu, choć nie wyczerpuje zagadnienia, jest bardzo dobrym punktem wyjścia dla chcących poznać świat muzyki rozrywkowej. Aby z lektury właściwie skorzystać, nieodzownym elementem bez wątpienia jest konieczność zagrania przykładów nutowych. Dopiero wówczas możliwe będzie pełne rozsmakowanie się w świecie współbrzmień.

Jak pisze Jacek Glenc,

Harmonia jazzowa jest bez wątpienia wyrazistym i nad wyraz oryginalnym czynnikiem stylistycznym w obszarze harmonii jako elementu dzieła muzycznego, dzięki czemu ekspresja muzyki jazzowej pozostaje wciąż zjawiskiem bardzo świeżym i nieprzewidywalnym.

(Podsumowanie, s. 33)

Trudno nie zgodzić się z tą opinią.
A lektura z pewnością inspiruje.