opis bibliograficzny:
tytuł: Harmonia jazzowa. Kluczowa problematyka stylistyczno-estetyczna
autor: Jacek Glenc
objętość: 38 s.
wydawca: Wydawnictwo Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego
data i miejsce wydania: Katowice 2015
wprowadzenie
Jako kształcony klasycznie muzyk postanowiłem zdobyć bodaj elementarną wiedzę z zakresu szeroko rozumianej muzyki rozrywkowej. I choć jazz w żaden sposób nie wyczerpuje tego obszaru, ma – moim zdaniem – ugruntowaną tradycję historyczną i doczekał się już syntetycznej refleksji teoretycznej.
Na książkę Jacka Glenca natrafiłem zupełnie przypadkowo, a jej tytuł sugerował, że będzie to najlepsza okazja do inicjacji z harmonią jazzową.
Czy lektura zaspokoiła mą ciekawość w tej kwestii?
omówienie
Zgodnie z tytułem publikacja ma charakter syntetyczny: przedstawia najważniejsze zagadnienia harmonii jazzowej, wprowadza podstawową terminologię i nakreśla jej stylistyczne oraz estetyczne uwarunkowania.
Spis treści zawiera:
Teorię jazzu otwiera uwaga dotycząca wskazywania harmonii przy pomocy literowych symboli akordowych. Temu zagadnieniu autor poświęca nieco więcej miejsca, przedstawiając szczegółową specyfikację, „podział gatunkowy” akordów wraz z graficzną ilustracją (po kliknięciu w miniaturkę ukaże się obraz pełnowymiarowy):
Autor proponuje kilka kategorii klasyfikacyjnych akordów:
- jednorodnych – złożonych z identycznych interwałów, a więc: zwiększonego i zmniejszonego,
- różnorodnych – utworzonych z interwałów różnych rozmiarem, czyli: durowego i molowego,
- samodzielnych – inaczej: tonicznych, czyli niewymagających rozwiązania (z dodanymi: 7<, 9, 6),
- dominantowych – wymagających rozwiązania, o budowie czterodźwięku septymowego
- molowych – niezawierających dźwięku prowadzącego.
Suspendy to akordy zawieszone. Ich rolą jest podtrzymanie napięcia w utworze, czyli odwlekanie rozwiązania. Dzielą się na suspendy rzeczywiste i pozorne.
W tradycyjnym ujęciu akordy budowane są z dźwięków określonej skali; dlatego systematyka skal stanowi naturalne uzupełnienie wykładu o akordach.
∴
Elementarnym zwrotem harmonicznym – wzorem harmonii klasycznej – jest kadencja, a jej najpopularniejszą formą jest two–five–one, czyli zestawienie akordów budowanych na II, V i I stopniu.
Również i w tym aspekcie jest to nawiązanie do wzorców klasyczno-romantycznych, gdyż akord II stopnia pełni funkcję subdominantową, dzięki czemu fundamentem jest zestawienie funkcji triady harmonicznej, czyli S–D–T. Zastosowanie SII jako zamiennika (substytutu) subdominanty pozwala na płynniejsze połączenie z dominantą, ponieważ między SII i D pozostaje dźwięk wspólny.
Wśród charakterystycznych zwrotów kadencyjnych występuje:
- kadencja coltrane’owska (od nazwiska Johna Coltrane) – bazująca na relacjach wielkotercjowych,
- kadencja hendersonowska – wykorzystująca następstwo V – Vobn.
∴
Jednym z kluczowych pojęć harmonii jazzowej jest substytut. To po prostu zamiennik danego akordu: współbrzmienie, które może wystąpić w jego roli (funkcji), wzbogacając tym samym brzmienie.
Akord będący substytutem odzwierciedla ideę akordów pobocznych, będących „odblaskiem” funkcji głównych. Przytaczając słowa J. Glenca, „Substytuty ukazują alternatywny przebieg harmoniczny” (s. 20).
Niezwykle ciekawym zjawiskiem są akordy niezwiązane z systemem dur-moll. Zaliczamy do nich akordy kwartowe oraz akordy typu so what. Dla klasycznie wykształconego muzyka ich brzmienie może nasuwać skojarzenia z akordami zawierającymi opóźnienia.
∴
W dalszej części książki autor przedstawia charakterystyczne dla jazzu środowisko harmoniczne; jest to:
- forma bluesa
- pętla harmoniczna (następstwo akordów powracające do punktu wyjścia, turn around)
- struktury common tone, to jest budowanie współbrzmień luźno związanych z tonacją lub skalą, w których dźwięk wspólny staje się środkiem konstrukcyjnym.
Uzupełnieniem treści jest wskazanie różnic między oznaczeniami literowymi notowanymi z wykorzystaniem kreski poziomej oraz ukośnej.
Pierwszy przypadek stanowi tzw. upper structures, czyli nałożenie dwóch różnych akordów: w planie górnym (prawa ręka) i w dolnym (lewa ręka); oddziela je pozioma kreska.
Drugi przypadek wskazuje oparcie całej struktury na konkretnym dźwięku w basie. Dźwięk ten może należeć do akordu (tworząc tym samym jego przewrót), może być pojedynczym dźwiękiem obcym lub nawet tworzyć nutę stałą – kiedy kilka akordów opartych zostanie na wspólnym tonie.
wnioski
Książka jest krótkim, lecz treściwym ujęciem ogólnej problematyki harmonii jazzowej. Przedstawiono w niej najważniejsze zagadnienia, pozwalające uzyskać podstawowe rozeznanie w jej języku i specyfice.
Taka forma przekazu, choć nie wyczerpuje zagadnienia, jest bardzo dobrym punktem wyjścia dla chcących poznać świat muzyki rozrywkowej. Aby jednak właściwie skorzystać z lektury, warto koniecznie zagrać przykłady nutowe. Dopiero wówczas możliwe będzie pełne rozsmakowanie się w świecie współbrzmień.
Jak pisze Jacek Glenc,
Harmonia jazzowa jest bez wątpienia wyrazistym i nad wyraz oryginalnym czynnikiem stylistycznym w obszarze harmonii jako elementu dzieła muzycznego, dzięki czemu ekspresja muzyki jazzowej pozostaje wciąż zjawiskiem bardzo świeżym i nieprzewidywalnym.
(Podsumowanie, s. 33)
Trudno nie zgodzić się z tą opinią.
A lektura z pewnością inspiruje.