analiza dzieła (a harmonia)

Czy analiza dzieła muzycznego ma jakiś związek z harmonią?
Sprawdźmy!

 

krótko i rzeczowo

Na tak postawione pytanie odpowiedź może być tylko jedna: OCZYWIŚCIE!

Ktokolwiek zetknął się z tymi dyscyplinami, nie może udzielić innej odpowiedzi. Wynika to choćby z prostego faktu, że melodie powstają na bazie określonej harmonii (zob. piąty punkt teorii Rameau przedstawionej ⇒ w tym artykule).

W budowie utworu więc harmoni(k)a odgrywa szczególną rolę: jest w stanie wyjaśnić wiele detali, a nawet rozstrzygnąć wątpliwości odnośnie do ich odpowiedniej interpretacji. Wystarczy tu wspomnieć na przykład o relacjach tonalnych tematów allegra sonatowego czy też fugi, aż po identyfikację motywów i wskazanie komórki będącej esencją całego utworu.

A skoro analiza dzieła muzycznego i harmonia są komplementarne, chcę podrzucić kilka wskazówek przydatnych w dokonywaniu elementarnej analizy prostych utworów.

 

wskazówki do prostej analizy utworów

1. Podać podstawowe informacje o utworze: autor melodii i tekstu, okoliczności powstania, prawykonanie (kto wykonywał? kto dyrygował? nagrania?), dedykacja, pierwsze wydanie, oddziaływanie, inne wersje, itp. = przybliżyć genezę dzieła

2. Zbadać utwór pod kątem elementów dzieła muzycznego:

• melodyka: określić jej typ oraz ambitus (rozpiętość)
  • opisać kierunek melodii: stojący? łukowy? falisty? wznoszący? opadający?
  • wskazać interwały oraz ich kierunek: przeważające (opisać ogólnie), charakterystyczne (rozmiar + kierunek) i martwe (czyli występujące pomiędzy frazami)
• rytmika: swobodna? ustalona? (= jakie metrum?)
  • okresowa? zmienna? motoryczna? miarowa? taneczna? marszowa?
  • podać schematy, modyfikacje, nazwę tańca, itp.
• harmonika:
  • dur-moll? (= jaka tonacja?)
  • modalna? skale?
  • inny system (= jaki?)
  • czy są jakieś „niespodzianki”? (jeśli tak: w jakim celu?)
• artykulacja (i kolorystyka): czy utwór brzmi ciekawie? co wywołuje efekt? czy narzucono jakiś szczególny sposób wydobycia dźwięku (artykulacji)?
• dynamika:
  • płaszczyznowa? kontrastowa? gradacyjna?
  • jak się to ma do czasu powstania utworu?
• agogika jest raczej mniej istotnym elementem dzieła z punktu widzenia budowy utworów skomponowanych pomiędzy XVII a XIX w., aczkolwiek warto zwrócić uwagę na wszelkie zabiegi nietypowe i spróbować dociec ich genezy
• faktura:
  • wokalna? instrumentalna?
  • monofonia? homofonia? polifonia? (homofonizująca, polifonizująca?)
  • w utworach homofonicznych badamy przede wszystkim melodię główną (choć wypada też ustosunkować się do akompaniamentu: jego roli, sposobu prowadzenia, itp.)
  • jeśli faktura się zmienia, spróbować dociec — dlaczego? w jakim celu?

3. Typ budowy utworu:

• okresowa? ewolucyjna? szeregowanie?
  • wskazać i określić motywy (rytmiczne, melodyczno-rytmiczne); jednorodne/różnorodne?
  • określić długość i rodzaje fraz oraz zdań muzycznych /faz utworu

4. Jeśli utwór posiada tekst:

• poezja? proza?
• czy muzyka go odzwierciedla? nawiązuje? jest przypadkowa? stanowi jego zaprzeczenie?

5. Podsumowanie — istotne spostrzeżenia badacza: co w utworze „jawi się inaczej” po dokonaniu jego analizy? jakich cennych informacji o nim dostarczyła?
(punkt niezmiernie ważny, gdyż stanowi sens i cel podjęcia analizy w ogóle)

 

dodatkowe sugestie i uwagi:

• nie bać się wyciągać swoich wniosków, ale umieć je odpowiednio uzasadnić (wszystkie punkty powinny zawierać bodaj krótkie uzasadnienie)
• czasami nie da się udzielić wyczerpujących odpowiedzi w badanych kwestiach
• nie doszukiwać się czegoś na siłę (bez „chciejstwa” i „bajkopisarstwa”), ale też nie odpuszczać za szybko (np. w partyturze nie wskazano autora = „kompozytor nieznany”)

 

końcowa przestroga

Uwaga!
Dokonanie rzetelnej analizy prowadzi do lepszego zrozumienia utworu. W skrajnych wypadkach może to doprowadzić do uzależnienia w stopniu łagodnym… 🙂