Czy analiza dzieła muzycznego ma jakiś związek z harmonią?
Sprawdźmy!
krótko i rzeczowo
Na tak postawione pytanie odpowiedź może być tylko jedna: OCZYWIŚCIE!
Ktokolwiek zetknął się z tymi dyscyplinami, nie może udzielić innej odpowiedzi. Wynika to choćby z prostego faktu, że melodie powstają na bazie określonej harmonii (zob. piąty punkt teorii Rameau przedstawionej → w tym artykule).
W budowie utworu więc harmoni(k)a odgrywa szczególną rolę: jest w stanie wyjaśnić wiele detali, a nawet rozstrzygnąć wątpliwości odnośnie do ich odpowiedniej interpretacji. Wystarczy tu wspomnieć na przykład o relacjach tonalnych tematów allegra sonatowego czy też fugi, aż po identyfikację motywów i wskazanie komórki będącej esencją całego utworu.
A skoro analiza dzieła muzycznego i harmonia są komplementarne, chcę podrzucić kilka wskazówek przydatnych w dokonywaniu elementarnej analizy prostych utworów.
wskazówki do prostej analizy utworów
1. Podać podstawowe informacje o utworze: autor melodii i tekstu, okoliczności powstania, prawykonanie (kto wykonywał? kto dyrygował? nagrania?), dedykacja, pierwsze wydanie, oddziaływanie, inne wersje, itp. = przybliżyć genezę dzieła
2. Zbadać utwór pod kątem elementów dzieła muzycznego:
- melodyka: określić jej typ oraz ambitus (rozpiętość)
- opisać kierunek melodii: stojący? łukowy? falisty? wznoszący? opadający?
- wskazać interwały oraz ich kierunek: przeważające (opisać ogólnie), charakterystyczne (rozmiar + kierunek) i martwe (czyli występujące pomiędzy frazami)
- rytmika: swobodna? ustalona? (= jakie metrum?)
- okresowa? zmienna? motoryczna? miarowa? taneczna? marszowa?
- podać schematy, modyfikacje, nazwę tańca, itp.
- harmonika:
- dur-moll? (= jaka tonacja?)
- modalna? skale?
- inny system (= jaki?)
- czy są jakieś „niespodzianki”? (jeśli tak: w jakim celu?)
- artykulacja (i kolorystyka): czy utwór brzmi ciekawie? co wywołuje efekt? czy narzucono jakiś szczególny sposób wydobycia dźwięku (artykulacji)?
- dynamika:
- płaszczyznowa? kontrastowa? gradacyjna?
- jak się to ma do czasu powstania utworu?
- agogika jest raczej mniej istotnym elementem dzieła z punktu widzenia budowy utworów skomponowanych pomiędzy XVII a XIX w., aczkolwiek warto zwrócić uwagę na wszelkie zabiegi nietypowe i spróbować dociec ich genezy
- faktura:
- wokalna? instrumentalna?
- monofonia? homofonia? polifonia? (homofonizująca, polifonizująca?)
- w utworach homofonicznych badamy przede wszystkim melodię główną (choć wypada też ustosunkować się do akompaniamentu: jego roli, sposobu prowadzenia, itp.)
- jeśli faktura się zmienia, spróbować dociec — dlaczego? w jakim celu?
3. Typ budowy utworu:
- okresowa? ewolucyjna? szeregowanie?
- wskazać i określić motywy (rytmiczne, melodyczno-rytmiczne); jednorodne/różnorodne?
- określić długość i rodzaje fraz oraz zdań muzycznych /faz utworu
4. Jeśli utwór posiada tekst:
- poezja? proza?
- czy muzyka go odzwierciedla? nawiązuje? jest przypadkowa? stanowi jego zaprzeczenie?
5. Podsumowanie — istotne spostrzeżenia badacza: co w utworze „jawi się inaczej” po dokonaniu jego analizy? jakich cennych informacji o nim dostarczyła?
(punkt niezmiernie ważny, gdyż stanowi sens i cel podjęcia analizy w ogóle)
dodatkowe sugestie i uwagi:
- nie bać się wyciągać swoich wniosków, ale umieć je odpowiednio uzasadnić (wszystkie punkty powinny zawierać bodaj krótkie uzasadnienie)
- czasami nie da się udzielić wyczerpujących odpowiedzi w badanych kwestiach
- nie doszukiwać się czegoś na siłę (bez „chciejstwa” i „bajkopisarstwa”), ale też nie odpuszczać za szybko (np. w partyturze nie wskazano autora = „kompozytor nieznany”)
końcowa przestroga
Uwaga!
Dokonanie rzetelnej analizy prowadzi do lepszego zrozumienia utworu. W skrajnych wypadkach może to doprowadzić do uzależnienia w stopniu łagodnym… 🙂