elementy dzieła muzycznego (III)

Kolejna odsłona bogatego świata elementów dzieła.
Tym razem zajmiemy się agogiką, dynamiką, artykulacją i kolorystyką.
Czy kryją się tu jakieś interesujące fakty?

 

AGOGIKA

Określa tempo utworu. Mówiąc wprost, to od niej zależy, czy utwór jest szybki, czy wolny. Rytm wyraża jedynie proporcje między czasem trwania dźwięków. Między następującymi tematami rytmicznymi nie ma więc absolutnie żadnej różnicy:

A gdybyśmy zaopatrzyli je odpowiednim oznaczeniem agogicznym, mogłoby się nawet okazać, że pierwszy rytm będzie trwał dłużej, niż drugi!

 

klasyfikacja

Tempo może być: wolne, umiarkowane, szybkie, zmienne lub dowolne. Każde z nich ma swoje oznaczenie. Istnieją trzy sposoby wyznaczenia tempa:

1. z wykorzystaniem włoskich terminów → tzw. tempo względne
2. za pomocą metronomu → tempo bezwzględne
3. określając czas trwania utworu bądź jego odcinka → durata

Sposoby te są ściśle związane z rozwojem muzyki w poszczególnych epokach:

• średniowiecze:   w chorale gregoriańskim w ogóle nie określano tempa utworu: dopasowane było do przekazu tekstu oraz musiało odpowiadać powadze liturgii
• renesans:   sporadycznie pojawiają się określenia tempa za pomocą włoskich terminów (rozwój muzyki dokonywał się głównie w tym kraju)
• barok:   większość utworów zawiera wskazanie tempa, choć spraw oczywistych w partyturze nie notowano
• klasycyzm:   włoskie terminy stosowane są powszechnie
• romantyzm:   początkowo stosowano włoskie terminy;
  w 1816 r. Johann Mälzel skonstruował metronom
• współczesność:   obok powszechnie stosowanych sposobów, kompozytorzy zaczynają posługiwać się duratą, podając czas w minutach, sekundach, lub pośrednio – nakazując określoną liczbę powtórzeń

 

tempo względne

Prezentuję tu – siłą rzeczy – ujęcie bardzo ogólne.

	TEMPA STAŁE
wolne:	umiarkowane:	szybkie:
largo, grave, adagio, lento, i in.	andante, modrerato, tranquillo, allegretto, i in.	allegro, vivo, veloce, presto, i in.

Nagranie porównujące podstawowe rodzaje tempa:

• largo: Vivaldi – Koncert na violę d‘amore D-dur (RV392)
• adagio: Beethoven – Sonata fortepianowa nr 8, c-moll
• andante: Czajkowski – Jezioro łabędzie, Finał
• allegretto: Boccherini – Kwintet fortepianowy nr 1 (G.407)
• allegro: Telemann – Trio e-moll
• allegro molto: Haydn – Trio barytonowe nr 2, A-dur
• presto: Bach – Koncert klawesynowy, f-moll (BWV 1056)

 

	TEMPA ZMIENNE
przyspieszenia:	zwolnienia:	powrót do tempa oryginalnego:	dowolności:
accelerando, affrettando, animando, avvivando, con moto, (più) mosso, stretto, stringendo, i in.	allargando, calando, morendo, perdendosi, rallentando, ritardando, ritenuto, sostenuto, i in.	a tempo, come prima, come sopra, l’istesso tempo, tempo primo (tempo I, T. I) i in.	a capriccio, a piacere, ad libitum, capriccioso, fermata, rubato, G.P. = pauza generalna, i in.

 

Są to wszystko tempa względne – niezbyt dokładne. Przykładowo samo określenie andante = ’idąc’ (w tempie kroku) nie ukazuje jednoznacznie jakie ma być tempo kroku: jedni ludzie chodzą szybciej, inni wolniej.

Problem ten ciekawie ilustruje porównanie dwóch wykonań tego samego utworu. I chociaż kompozytor zanotował w partyturze Allegro con brio, czas trwania pierwszej części tego słynnego utworu różnił się o niecałe dwie minuty:

Chcąc doprecyzować tempo, stosuje się dookreślenia, np.: ancora = jeszcze; assai = dość; molto = bardzo; meno = mniej; non tanto/non troppo = nie zanadto; quasi = jakby; più = bardziej; rigoroso = dokładnie; sempre = zawsze; un poco = trochę.

Niestety, również ich użycie nie gwarantuje precyzyjnego wskazania agogicznego. Dopiero skonstruowanie w 1816 roku metronomu dało tę możliwość.

 

tempo bezwzględne

Metronom wskazuje liczbę uderzeń na minutę. Do danej wartości rytmicznej przypisuje się  konkretną liczbę uderzeń, dzięki czemu każdy, kto tylko korzysta ze sprawnego urządzenia, wykona utwór w założonym przez kompozytora tempie.

Pierwszym muzykiem, który wykorzystał w utworze metronomiczne oznaczenia agogiczne był Ludwig van Beethoven. Kompozytor był tak zachwycony tym wynalazkiem, że nawet stworzył muzyczny żart zadedykowany Johannowi Mälzlowi:

 

durata

Wskazuje czas trwania utworu bądź jego odcinka i była wykorzystywana w muzyce dopiero od ubiegłego wieku.

---

 

DYNAMIKA

Element dzieła muzycznego wyrażający głośność, czyli natężenie dźwięku.

Bazuje na dwóch podstawowych odcieniach dynamicznych: cicho – głośno, uzupełnionych wartościami przejściowymi (pochodnymi). Symbole stosowane do wyrażenia natężenia mają charakter relatywny (względny), to jest nie są w stanie wskazać dokładnego poziomu, który mierzy się w decybelach.

 

podział

Zgodnie z rozwojem praktyki muzycznej, istnieją trzy sposoby zastosowania dynamiki:

DYNAMIKA PŁASZCZYZNOWA – występowała głównie w średniowieczu i renesansie (oraz w baroku).

Początkowo nie notowano gradacji dynamicznej, a siła natężenia dźwięku zależała od wielkości obsady wykonawczej oraz innych pozornie nieistotnych elementów (jak na przykład stan wypoczęcia, nastrój, akustyka pomieszczenia, jakość instrumentów…). Ewentualne kontrasty dynamiczne były skutkiem niezamierzonym.

Synonimem muzyki renesansowej może być imitazione della natura – upodobanie do naśladowania odgłosów natury. Efekt echa należał do ulubionych zabiegów. Osiągano je m.in. przez odpowiednie rozmieszczenie wykonawców (topofonia):

 

Skromne kontrasty dynamiczne tworzyła także faktura, np. pojedynczy głos brzmi ciszej, niż cztery:

∴

DYNAMIKA KONTRASTOWA była stosowana głównie w baroku i klasycyzmie.

Polegała na naprzemiennym operowaniu skrajnościami (piano — forte). Muzykę barokową cechują liczne zdobienia oraz  kontrasty: nie notowano ich w partyturze, lecz osiągano zmianą obsady. Niektóre barokowe formy muzyczne – np. koncert solowy, concerto grosso – bazowały na kontraście dynamicznym.

Klasycyzm, który miał dać muzykę ’wzorcową’ (classicus), o przejrzystej budowie, chętnie stosował kontrasty, notując je w partyturze. Nowo powstały instrument – pianoforte – w przeciwieństwie do używanego wcześniej klawesynu, pozwalał na realizację zmian dynamicznych w utworze.

Jako przykład podaję dwa utwory: pierwszy cechują znacznie mniej słyszalne kontrasty, drugi – o wiele wyraźniejsze. Nie jest to dziełem przypadku. Zwróćmy uwagę, że dzieło Mozarta powstało wcześniej, niż Beethovena, a i nie bez znaczenia pozostaje obsada wykonawcza.

∴

DYNAMIKA GRADACYJNA – na szeroką skalę była wykorzystywana w romantyzmie.

To inaczej stopniowe przechodzenie pomiędzy odcieniami (crescendo i diminuendo). W epoce tej doszło do znacznego rozszerzenia zakresu dynamicznego, od  pppp do ffff: Było to wypadkową udoskonalenia budowy instrumentów czy istotnego powiększenia się składu orkiestry, a nade wszystko odpowiadało ówczesnej estetyce.

Pierwszy przykład ilustruje liczne crescenda i diminuenda, a drugi – zwiększenie masy brzmienia.

Jak widać na ostatnim przykładzie nutowym, na głośność utworu również mają wpływ oznaczenia artykulacyjne, wskazujące sposób wydobycia dźwięku. Do najprostszych przykładów zaliczyć można: marcato, tenuto, realizację arco i pizzicato, czy nawet pociągniecia końcem smyczka, czy od strony żabki.

---

 

ARTYKULACJA

Określa sposób wydobycia (realizacji) dźwięku.

Do podstawowych zaliczamy legato – portato – staccato. Powrót do zwyczajnej artykulacji wyraża ordinario, w skrócie ord. Są to zarazem oznaczenia uniwersalne, możliwe do zrealizowania na każdym instrumencie.

Obok tych (oraz im podobnych) istnieje spora liczba określeń przypisanych do konkretnych (grup) instrumentów (niemożliwych do zrealizowania na innym). Fakt ten sprawia, że spośród wszystkich elementów dzieła muzycznego, artykulacja zużywa najwięcej specjalistycznych terminów; z tego względu poniecham drobiazgowego omówienia.

	ARTYKULACJA
uniwersalne:	instr. smyczkowe:	instr. dęte:	wokal:
legato, portato, staccato, ordinario (ord.), arpeggio, glissando (gliss.), marcato, tenuto, tremolo, vibrato, i in.	arco, chitarrando, col legno, détaché, flażolet, legno battare, pizzicato (pizz.), punta d’arco, sul ponticello, sul tasto, i in.	con sordino (c.s.), senza sordino (s.s.), frullato, przedęcie, i in.	bocca chiusa, falsetto, fischio, grido, messa di voce, sussurrando, parlando, recitando, cantando, i in.

 

Mniej więcej w połowie XX stulecia pojawił się nurt sonorystyczny, który znacząco rozszerzył sposoby wydobycia dźwięku, wprowadzając zupełnie nowe oznaczenia artykulacyjne, o których wspominałem na samym początku.

Wydaje się, że najmniej znane są określenia związane ze śpiewem, a kryje się w nich całe bogactwo. Potencjał ten dostrzegł Andrzej Koszewski (1922-2015), polski kompozytor, którego twórczość niemal całkowicie koncentrowała się wokół muzyki wokalnej. W swych utworach chętnie eksperymentował z głosem, szukając coraz to nowych środków wyrazowych. Jego dokonania w tym zakresie nie znalazły porównania w skali muzyki europejskiej.

Zainteresowanym polecam ciekawe omówienie jego twórczości:

 

określenia wykonawcze

Choć nie opisują sposobu realizacji dźwięku wprost, służą doprecyzowaniu charakteru utworu. Wśród mnóstwa takich wskazówek znajdziemy między innymi:

abbandonatamente – niedbale abbandono – niedbale accarezzevole –pieszczotliwie accentato – zaznaczając, akcentując adivato – gniewnie affetuoso – serdecznie, z uczuciem afflitto – ze smutkiem agevole – w sposób niewymuszony aggiamente – wygodnie aggiustamento – dokładnie agilamente – lotnie, lekko agitato – burzliwie, gwałtownie all’ improvisita – bez przygotowania alla – w stylu, na sposób, w rodzaju allegramente – ochoczo, wesoło, żywo amabile – mile, przyjemnie amarevole – z goryczą amoroso – miłośnie, z uczuciem animato – z ożywieniem animoso – żywo appassionato – namiętnie, z pasją ardente – ogniście, płomiennie arolitamente – śmiało bizarramente – dziwnie brillante – błyskotliwie, efektownie brioso – z ożywieniem bruscamente – szorstko buffo – komicznie burlesco – komicznie, żartobliwie calcando – napierając (dotyczy siły, tempa) calmato – ze spokojem cantabile – śpiewnie cantando – śpiewając capriccioso – kapryśnie, żartobliwie carezzando – pieszczotliwie carezzevole – pieszczotliwie comodo (commodo) – wygodnie con amore – miłośnie, z uczuciem con bravura – błyskotliwie, z brawurą, śmiało con brio – żywo, wesoło con colore – ciepło, z żarem con dolcezza – ze słodyczą con dolore – z bólem con espansione – wylewnie con espressione – z wyrazem con forza – z siłą con fuoco – o ogniem, temperamentem con gravita – ciężko, z powagą con grazia – z wdziękiem, miło con gusto – ze smakiem con impeto – z porywem con ira – z gniewem con malinconia – ze smutkiem con melanconia – smętnie, ze smutkiem con morbidezza – z miękkością con moto – ruchliwie, szybko con passione – namiętnie con spirito – z ożywieniem con tenerezza – tkliwie, delikatnie con tutta la forza – z całą siłą con vigore – z życiem, z energią con vivacitá – z ożywieniem concitato – burzliwie, pobudliwie deciso – zdecydowanie, stanowczo delicato – delikatnie díluendo – gasnąc, rozpływając się disinvolto – niewymuszenie distinto – wyraźnie divoto – z oddaniem

dolce – słodko, łagodnie dolcissimo – bardzo słodko, łagodnie i cicho dolente – boleśnie, żałośnie eguale – równo elegiaco – żałośnie, smutnie elevato – wzniośle energico – energicznie equabile – równo equabilmente – równomiernie equabilmente – równomiernie eroico – bohatersko espirando – zamierając espressivo – z wyrazem, uczuciowo estiquendo – gasnąc facile – łatwo feroce – dziko festivo – uroczyście fiero – dumnie fiorito – ozdobnie flebile – żałośnie flessible – gibko, giętko freddo – zimno fresco – świeżo funebre – żałobnie fuocoso – ogniście furioso – gwałtownie, dziko generoso – szlachetnie gentile – delikatnie, miło giocoso – wesoło, żartobliwie giusto – właściwie, dokładnie glissando – prześlizgując się graciozo – wdzięcznie, miło gradevole – przyjemnie grandioso – okazale grave – ciężko, poważnie guerriero – wojowniczo imitando – naśladując impetuoso – burzliwie, gwałtownie incalzanco – goniąc, napierając indeciso – chwiejnie infernale – demonicznie innocente – niewinnie inquieto – niespokojnie insesibile – nieczule irato – gniewnie irresoluto – niezdecydowanie lagrimoso – płaczliwie lamentabile – opłakując lamentoso – lamentując, opłakując languendo – marząco, ze znużeniem languido – omdlewająco largamente – szeroko lesto – zwinnie, żywo lieto – radośnie lugubre – żałośnie (z żałością) lusingando – pieszczotliwie, igrając maestoso – majestatycznie, poważnie mancando – ustępując marcato – zaznaczając, wyraźnie akcentując marciale – marszowo martellando, martellato  – dobitnie, wystukując marziale – marszowo melanconico – melancholijnie mesto – smutnie mezza voce – półgłosem minaccioso – groźnie misterioso – tajemniczo mobile – ruchliwie morbido – miękko

morendo – zamierając, słabnąc mormorando – mrucząc nobile – szlachetnie non troppo – nie zanadto obligato – obowiązkowo ostinato – uporczywie pastorale – sielsko, idyllicznie patetico – patetycznie pesante – ciężko piacevole – z upodobaniem piangendo – płaczliwie piena voce – pełnym głosem pietoso – ze współczuciem placido – spokojnie, cicho pomposo – pompatycznie, okazale ponderoso – ważko, ze znaczeniem precipitando – burzliwie, napierając pressante – napierając quieto – spokojnie religioso – religijnie rigoroso – ściśle, dokładnie risoluto – stanowczo, zdecydowanie rubato – chwiejnie rustico – w wiejskim stylu, po wiejsku scemando – powściągliwie scherzando – żartobliwie sciolto – swobodnie scorrendo – płynąc scorrevole – płynnie, płynąc secco – sucho, oschle segue – tak samo jak poprzednio semplice – z prostotą sensibile – czule senza – bez (czegoś) simile – podobie smorzando – zamierając soffocato – zduszonym głosem solo, soli – solista, soliści sonoro – dźwięcznie sordo, sordamente – głucho, przytłumienie sospirando – wzdychając sostenuto – powstrzymując sotto voce – półgłosem spianato – z prostotą, gładko, równo spirituoso – z ożywieniem strepitoso – hałaśliwie, burzliwie stretto – ścieśniając (o tempie) stringendo – zwiększając napięcie subito – nagle tace – milcz tacet – (wszyscy niech) milczą tempestoso – burzliwie teneramente – tkliwie, delikatnie timoroso – bojaźliwie tranquillo – spokojnie trattenuto – powściągliwie tremolando – drżąco trionfale – tryumfalnie triste – smutno tristamente – smutno tumultuoso – hałaśliwie tutta la forza – z całą siłą veloce – lotnie, szybko vibrato – wibrując, drżąco vigoroso – silnie, śmiało violentemento – gwałtownie volante – lotnie zeloso – żarliwie, szczerze . . .

---

 

KOLORYSTYKA

Ostatni z elementów dzieła, opisujący wszelkie środki kreujące wrażenie estetyczne dzieła muzycznego. Co więc ma wpływ na brzmienie utworu?

• zmiana obsady wykonawczej, czyli wykonanie na innym instrumencie
  
• wykorzystanie elementów dzieła muzycznego:
  • melodyka: np. kantylena ma odmienny charakter od figuracyjnej
  • rytmika: np. podkreślanie melodii odpowiednim akompaniamentem
  • harmonika
    
  • dynamika: za cicho = zmęczenie nasłuchiwaniem; za głośno = obrona organizmu
    
  • agogika: zbyt wolno = nuda; za szybko = bełkot
    
  • artykulacja
• faktura utworu: np. zmiany rejestrów
• jakość instrumentu
• akustyka pomieszczenia
• umiejętności techniczne wykonawcy
• szereg innych, pozornie nieistotnych czynników, jak np. 
  • wiek czy stan samopoczucia (zdrowia) wykonawcy
  • pogoda
  • odbiorca dzieła
  • i in.

∴

Połączenie wszystkich elementów dzieła decyduje o fakturze utworu.