o harmonizowaniu – cytując mistrzów

W jednym z ubiegłorocznych artykułów podawałem wskazówki odnośnie do harmonizowania melodii (⇒ link). Dziś chcę wrócić do tego tematu, odwołując się do cennych cytatów z podręczników, jakie w ostatnim czasie zwróciły moją uwagę.

Myślę, że czeka nas interesujące repetytorium!

 

na dobry start – kilka oczywistości

Pod pojęciem harmonizowanie należy rozumieć stworzenie opracowania danej melodii, najczęściej utrzymanego w czterogłosowej fakturze chóralnej – to jest na sopran, alt, tenor i bas.

I już na samym początku można by dociekać, skąd się wzięła taka liczba głosów, skoro podstawowym materiałem harmonicznym są trójdźwięki… Czyż nie prościej było by wyeliminować jeden z głosów?

Oddajmy głos Markowi Podhajskiemu:

Nie mniej interesujące, choć nieco żartobliwe ujęcie problemu, odnajdziemy w podręczniku Władysława Żeleńskiego i Gustawa Roguskiego:

I cóż tu dodać po takiej puencie? 😉

 

przygotowanie

Budowanie i łączenie akordów należy poprzedzić gruntowną analizą melodii.

Moritz Brosig:

Jacek Targosz:

Kazimierz Garbusiński, Gabriel Leńczyk:

Alfred Hill:

 

Im więcej czasu poświęcimy na analizę, zwłaszcza rozpoczynając swą przygodę ze światem akordów, tym szybciej nabierzemy wprawy; w przyszłości znacznie ograniczymy czas dokładnego badania melodii.

Jacek Targosz:

 

prace wstępne

Dokonawszy analizy całości, możemy decydować o doborze akordów i ich umiejętnemu rozplanowaniu. Nawet w początkowym etapie nauki możliwości mamy wiele – możemy decydować choćby o użyciu odpowiedniego układu.
Skąd więc wiadomo, na co się zdecydować?

Karl Merz:

Jean Philippe Rameau:

 

Ów smak jest sprawą indywidualną. Nim zdołamy go w sobie wypracować, powinniśmy dążyć do osiągnięcia maksimum w zakresie estetyki opracowania.

Kazimierz Garbusiński, Gabriel Leńczyk:

Opinię tę zdają się potwierdzać inne cytaty:

Piotr Czajkowski:

Jacek Targosz:

I na koniec — moim zdaniem najcelniejszy i najbardziej dosadny:

Jan Gawlas:

 

właściwe harmonizowanie

Mając już rozplanowane akordy oraz obrany ich początkowy układ, możemy przystąpić do rozpisania melodii poszczególnych głosów. Przypomnę, że mówimy o sopranie, alcie, tenorze i basie, czyli głosach wokalnych, wymagających odpowiedniego prowadzenia.

Władysław Żeleński, Gustaw Roguski:

 

Piotr Czajkowski:

Piotr Czajkowski:

 

reguły – tych ci mnogo…

Dokonując połączeń akordów, trzeba wiedzieć, którą regułę wykorzystać.

Karl Merz:

Jean Philippe Rameau:

Jean Philippe Rameau:

∴

Ilość zasad może jednak onieśmielać, zwłaszcza początkujących. Czy można się jakoś zorientować w tym gąszczu reguł?
Tak, istnieje kilka uniwersalnych wskazówek:

Piotr Czajkowski:

Jan Gawlas:

Marek Podhajski:

Zygmunt Noskowski, Marek Zawirski:

Natomiast całkowite streszczenie wszelkich reguł harmonicznych można ująć następująco:

Alfred Hill:

 

bardziej szczegółowo

Powyższe ujęcie jest maksymalnym uproszczeniem. Możemy odnaleźć cenne wskazania – również w odniesieniu do poszczególnych głosów.

sopran

Zazwyczaj realizuje główną melodię (i w takim wypadku nie mamy na nią wpływu). Przygotowując jednak inny rodzaj opracowania – harmonizację altu, tenoru lub basu, albo też budując konstrukcję na podstawie danych funkcji – należy dążyć do zaprojektowania ładnej melodii sopranowej. Jest to głos najwyższy, najlepiej słyszalny, stąd należy mu poświęcić dużo uwagi.

Kazimierz Sikorski:

Jean Philippe Rameau:

∴

alt i tenor

To głosy środkowe, mniej słyszalne. Dodatkowo sąsiednie głosy znacznie ograniczają ich ruchliwość: sopran z tenorem krępują alt, a bas z altem – tenor.

Niewskazane (wręcz niemożliwe) jest prowadzenie tych melodii większymi interwałami (skokami). W mej praktyce wielokrotnie potwierdziło się prawo: im większy ruch wykonują, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia jakiegoś błędu (krzyżowanie głosów, przekroczenie dopuszczalnych odległości, nieodpowiednie zdwojenie, ruch o interwał zwiększony itp.).

Najlepiej zachowywać w nich dźwięki wspólne (powtarzać je), a kiedy to niemożliwe – prowadzić melodię jak najmniejszymi interwałami.

Moritz Brosig:

Jean Philippe Rameau:

∴

bas

To podpora i fundament konstrukcji harmonicznej. Podobnie jak żadna budowla nie ostoi się bez solidnych fundamentów, tak konstrukcja harmoniczna bazuje na głosie najniższym. Kilka inspirujących cytatów:

Gioseffo Zarlino:

Jean Philippe Rameau:

Karl Merz:

Jacek Targosz:

Karl Merz:

Jean Philippe Rameau:

 

Bas jest głosem skrajnym, będącym niejako przeciwieństwem („przeciwwagą”) sopranu. Zasadne więc jest powierzanie im odwrotnie skonstruowanych partii.

ks. Antoni Chlondowski:

Owa analogia do sopranu wynika również stąd, że basu nie ogranicza od dołu żaden inny głos. Możliwe więc są w nim skoki. Najbardziej charakterystyczne są skoki kwintowo-kwartowe, będące zwrotami kadencyjnymi, czyli podkreślającymi zakończenia myśli muzycznej.

Skoki jednak są właściwsze przy rozpoczęciu i zakończeniu konstrukcji. W trakcie jej trwania lepiej sprawdzi się płynne prowadzenie głosu najniższego.

Gioseffo Zarlino:

Karl Merz:

Jean Philippe Rameau:

Jean Philippe Rameau:

Władysław Żeleński, Gustaw Roguski:

 

Moritz Brosig:

Jean Philippe Rameau:

ks. Antoni Chlondowski:

Jean Philippe Rameau:

 

reality check… (sprawdzamy!)

Kiedy już konstrukcja (zadanie) jest ukończona, nie wolno osiąść na laurach! To najbardziej podstępna pułapka z możliwych! Koniecznie trzeba sprawdzić, czy aby cały nasz wysiłek nie został skażony (tudzież zniweczony) jakimś harmonicznym błędem.

Zygmunt Noskowski, Marek Zawirski:

Jan Gawlas:

Zygmunt Noskowski, Marek Zawirski:

Zachętę do przegrania (prześpiewania) gotowej konstrukcji znakomicie uzasadnia twórca podstaw harmonii funkcyjnej:

Jean Philippe Rameau:

∴

… i dopiero teraz, po zweryfikowaniu brzmienia (i usunięciu wszelkich usterek), można osiąść na laurach i pozwolić sobie na pięć minut samozadowolenia.
Chociaż nie — zdaniem Piotra Czajkowskiego, na to będzie czas kiedy indziej… 🙂

Piotr Czajkowski: