teoria formy muzycznej (I)

Na utwór muzyczny składa się wiele komponentów. To melodia, rytm, współbrzmienia, tempo, głośność, sposób wydobycia dźwięku — które kreują brzmienie (kolorystykę). To elementy dzieła muzycznego i doczekały się już stosownego omówienia (→ tutaj). W zależności od sposobu ich połączenia otrzymujemy różne rodzaje muzycznej faktury.

Całościowy przebieg utworu – jego architektonikę – wyznaczają również motywy, frazy oraz dłuższe odcinki muzyczne. Decydują one o całokształcie dzieła, a więc o jego formie. Formy i gatunki muzyczne to terminy określające dzieła zbudowane według określonych założeń. Wśród nich znajdziemy utwory o regularnym i nieregularnym przebiegu.

Czy da się w tym złapać orientację? Sprawdźmy!

 

forma a gatunek

Forma muzyczna to inaczej budowa, kształt.
Każdy utwór ma jakąś budowę. Mówiąc o formie muzycznej odnosimy się do dzieła, które posiada specyficzne elementy konstrukcyjne.

Dla przykładu w formie sonatowej będą to dwa tematy, a jej przebieg wyznacza ekspozycja, przetworzenie i repryza. Forma ronda polega na stałym powtarzaniu refrenu i przeplataniu go myślami pobocznymi (epizodami, kupletami). W kanonie zaś mamy do czynienia z tak skomponowaną melodią, którą można wykonać kilkugłosowo w imitacji („z opóźnieniem”), a mimo to współbrzmienia będą zgodne.

∴

Termin gatunek muzyczny określa grupę utworów o określonym charakterze bądź przeznaczeniu. Będą to więc utwory nie posiadające specyficznych elementów konstrukcyjnych.

Wśród gatunków znajdziemy na przykład miniaturę instrumentalną (utwór niewielkich rozmiarów), preludia (będące wstępem), muzykę filmową (ilustracyjną) czy też liturgiczną (dzieło przeznaczone do wykonania podczas nabożeństw).

 

motyw

Motyw (łac. motus = ruch) jest najmniejszą cząstką formalną utworu.
Składa się z kilku charakterystycznych dźwięków, za pomocą których odróżniamy utwory od siebie.

Motywy rozpatrujemy z punktu widzenia elementów dzieła muzycznego. Tak więc najpopularniejszym jest motyw melodyczny, czyli unikalna melodia: wysokość dźwięku + rytm.

Istnieją także inne motywy:

• rytmiczne = charakterystyczny rytm

• harmoniczne = określone następstwa akordów (np. progresja)

• dynamiczne, agogiczne, artykulacyjne, czy kolorystyczne (słabiej uchwytne)

∴

W budowie każdego motywu ważnym detalem jest rozkład akcentów rytmicznych, czyli arsis (ruch, siła) i thesis (spoczynek, odprężenie). Akcenty układają się w grupy dwójkowe lub trójkowe (motyw = najmniejsza cząstka formalna), a z ich połączenia tworzy się kolejne.

dwa elementy	trzy elementy
arsis — thesis	arsis — thesis — arsis
thesis — arsis	thesis — arsis — thesis

∴

Motywy można też podzielić ze względu na kierunek linii melodycznej:

• wznoszące,
• opadające,
• łukowe:      ,
• faliste, np.:      ,
• oparte na repetycji dźwięków (na ich powtarzaniu).

∴

Wyrazistość motywów jest silnie powiązana z melodyką i agogiką: są one lepiej widoczne w melodyce kantylenowej niż figuracyjnej. Analogicznie o wiele łatwiej zidentyfikować motywy w fakturze homofonicznej (główna melodia + akompaniament), niż w polifonicznej.