teoria formy muzycznej (III)

Znamy już elementy dzieła muzycznego oraz współczynniki formy muzycznej. Możemy więc zabrać się za omówienie pierwszego z dwóch podstawowych typów budowy utworów muzycznych – budowy okresowej.

 

wprowadzenie

Motywy, frazy i zdania – a więc współczynniki formy – mogą mieć różną budowę, a co za tym idzie: długość. Jest ona uzależniona od wielu czynników. Do takich zaliczyć można: czas trwania utworu, jego przeznaczenie, jego formę, a także inwencję kompozytora. Porównanie więc dwóch dzieł, nawet tego samego twórcy, zazwyczaj ukaże więcej różnic, niż podobieństw.

Istnieją jednak takie utwory, w których poszczególne frazy i zdania wykazują pewną regularność. Przejawia się ona w długości odcinków muzycznych, czyli ilości taktów. Kiedy więc poszczególne myśli wykazują proporcje, mamy do czynienia z budową okresową. Dotyczy głównie muzyki pisanej w systemie dur-moll i utrzymanej w fakturze homofonicznej.

Formy okresowe mogą być jednoczęściowe (gdy stwierdza się oparcie na jednym okresie muzycznym) i wieloczęściowe (złożone z połączonych w grupy kilku okresów muzycznych). Wśród najbardziej popularnych wymienić można trzyczęściową formę ABA.

 

meritum

Co podkreśliłem wcześniej, jesteśmy przyzwyczajeni do binarnego, tj. dwójkowego postrzegania rzeczywistości. I trudno z tym dyskutować, skoro to najprostszy przykład obserwowanego wszędzie pluralizmu.

Okres muzyczny składa się z dwóch zdań, tzw. poprzednika (oznaczenie: P) i następnika (symbol: N). Te zaś powstały z drobniejszych cząstek, tj. motywów oraz fraz. Wspomniane nazwy – poprzednik i następnik – nie tylko wskazują na ich miejsce w konstrukcji, ale także wyjaśniają ich znaczenie. Poprzednik jest miejscem nagromadzenia napięcia, a następnik – jego rozładowania. Działa tu więc analogiczna zasada, jaką obserwujemy w budowie motywów: arsis i thesis.

Świat muzyki, choć dysponuje stosunkowo skromną ilością dźwięków, oferuje nieskończenie wiele możliwości ich użycia. Sposobów więc budowania i rozładowywania napięcia istnieje wiele. Przedstawmy najpopularniejsze:

POPRZEDNIK (kumulacja napięcia)	NASTĘPNIK (rozładowanie napięcia)
melodia wznosząca	melodia opadająca
drobne wartości rytmiczne	dłuższa wartość rytmiczna
zwiększenie dynamiki	diminuendo
accellerando	rallentando
zawieszenie na D	zakończenie na T
zawieszednie na (D) D	zakończenie na D
zakończenie na T (słaba postać)	zakończenie na T (mocna postać)
moduluje do tonacji D lub paralelnej	powraca do tonacji zasadniczej
. . .	. . .

∴

ze względu na CHARAKTER materiału motywicznego wyróżniamy:

• okres odpowiadający
  N powtarza P: prawie dokładnie, sekwencyjnie lub wariacyjnie,

• okres uzupełniający
  P i N są różne pod względem motywicznym,

• okres okrężny
  N wprowadza nowy materiał motywiczny, w zakończeniu nawiązując do P.

 

ze względu na ROZMIARY można wyróżnić:

• okres mały (zwykle 8 taktów),
• okres wielki (zwykle 16 taktów).

 

pod względem PROPORCJI rozmiarowych wyszczególniamy:

• okres symetryczny: oba zdania są równej długości,
• okres asymetryczny (lub modyfikowany), w którym P i N mają różną ilość taktów.

Stwierdzenie braku proporcji w zdaniu musi zawierać wskazanie przyczyny powstałem asymetrii. Może to być:

1. powtórzenie następnika: P N N,
2. powtórzenie końcówki następnika: P N k_N ,
3. dłuższa myśl muzyczna następnika: P < N.

Dany okres muzyczny może reprezentować kilka różnych rodzajów.

 

podsumowanie

1. Budowa okresowa to budowa regularna, symetryczna.
2. Odstępstwa od proporcji odcinków należą do sytuacji wyjątkowych.
3. Poszczególne zdania mają zazwyczaj 4 takty.
4. Utwór o budowie okresowej przypomina ścianę wzniesioną z bloczków identycznych rozmiarów.