Omówiony ostatnio typ budowy okresowej dotyczył utworów, w których poszczególne frazy i zdania były symetryczne (miały podobną długość). Jego zaprzeczeniem jest budowa ewolucyjna. W utworach takich trudno wskazać wyraźne cezury; występują tu fazy rozwojowe.
budowa ewolucyjna
To taki rodzaj kształtowania dzieła, w którym określone motywy, frazy lub zdania są konsekwentnie rozwijane. Rozwój ten można obserwować na dwóch płaszczyznach. Mówimy wówczas o: ewoucjonizmie motywicznym lub tematycznym.
(najmniejsza cząstka utworu) | (frazy, zdania, okresy) |
Warunkiem funkcjonowania zasady ewolucyjnej jest działanie czynników stałych i zmiennych. Pierwszy z nich odgrywa bardzo istotną rolę, gdyż pozwala na identyfikację (przez porównanie) przetworzenia motywów z ich pierwotnej formy.
snucie motywiczne
Ściśle związane z epoką baroku. Polega na ewolucji (rozwijaniu) najmniejszych komórek utworu, czyli motywów.
Czynnikiem stałym jest tu powtarzalna formuła rytmiczna, z której wyłania się melodia i współbrzmienia. To właśnie harmonika – następstwo akordów – wskazuje na rozwój, gdyż melodyka jest wypadkową współbrzmień i powtarzalnej formuły rytmicznej.
Istnieją dwa rodzaje ewolucjonizmu motywicznego:
Przykładowymi utworami prezentującymi takie ujęcie zagadnienia są formy figuracyjne: toccata, preludium, etiuda.

praca tematyczna
Powiązany z utworami utrzymanymi w harmonice funkcyjnej. Dotyczy dłuższych odcinków utworów: fraz, zdań, okresów.
Najprostszym przykładem może być zachowanie krótkiego odcinka muzycznego (np. dwutaktowego) przy jednoczesnym rozwoju harmoniki i melodyki. Budowa okresowa traci tu swoją pierwotną symetrię przez wydłużanie następnika.
Istnieją rozmaite sposoby wydłużania tematu:
-
- nowa szata harmoniczna
- wzbogacanie tematu nowymi elementami (np. głosami kontrapunktującymi)
- rozwijanie jedynie niektórych części tematów (motywów, fraz)
- ingerencja w interwałową lub rytmiczną strukturę tematu
- wszelkie inne środki (np. zmiany fakturalne)

podsumowanie
- Budowa ewolucyjna to układ nieregularny, ukierunkowany na rozwój.
- Poszczególne odcinki muzyczne nie wykazują wyraźnych wcięć ani symetrii przebiegu.
- Rozwojowi podlegają tu motywy (struktury prostsze) lub tematy (bardziej złożone).
- Utwór kształtowany ewolucyjnie przypomina kamienną ścianę o nieregularnej fakturze.

