teoria formy muzycznej (IV)

Omówiony ostatnio typ budowy okresowej dotyczył utworów, w których poszczególne frazy i zdania były symetryczne (miały podobną długość). Jego zaprzeczeniem jest budowa ewolucyjna. W utworach takich trudno wskazać wyraźne cezury; występują tu fazy rozwojowe.

 

budowa ewolucyjna

To taki rodzaj kształtowania dzieła, w którym określone motywy, frazy lub zdania są konsekwentnie rozwijane. Rozwój ten można obserwować na dwóch płaszczyznach. Mówimy wówczas o: ewoucjonizmie motywicznym lub tematycznym. 

snucie motywiczne	praca tematyczna
rozwijane są motywy (najmniejsza cząstka utworu)	rozwijane są tematy (frazy, zdania, okresy)

Warunkiem funkcjonowania zasady ewolucyjnej jest działanie czynników stałych i zmiennych. Pierwszy z nich odgrywa bardzo istotną rolę, gdyż pozwala na identyfikację (przez porównanie) przetworzenia motywów z ich pierwotnej formy.

 

snucie motywiczne

Ściśle związane z epoką baroku. Polega na ewolucji (rozwijaniu) najmniejszych komórek utworu, czyli motywów.

Czynnikiem stałym jest tu powtarzalna formuła rytmiczna, z której wyłania się melodia i współbrzmienia. To właśnie harmonika – następstwo akordów – wskazuje na rozwój, gdyż melodyka jest wypadkową współbrzmień i powtarzalnej formuły rytmicznej.

Istnieją dwa rodzaje ewolucjonizmu motywicznego:

figuracyjny	selektywny
utwór polega na ciągłej figuracji	ewoluują oddzielne motywy
(jednolitość)	(większa różnorodność)

Przykładowymi utworami prezentującymi takie ujęcie zagadnienia są formy figuracyjne: toccata, preludium, etiuda.

 

praca tematyczna

Powiązany z utworami utrzymanymi w harmonice funkcyjnej. Dotyczy dłuższych odcinków utworów: fraz, zdań, okresów.

Najprostszym przykładem może być zachowanie krótkiego odcinka muzycznego (np. dwutaktowego) przy jednoczesnym rozwoju harmoniki i melodyki. Budowa okresowa traci tu swoją pierwotną symetrię przez wydłużanie następnika.

Istnieją rozmaite sposoby wydłużania tematu:

1. 1. nowa szata harmoniczna
   2. wzbogacanie tematu nowymi elementami (np. głosami kontrapunktującymi)
   3. rozwijanie jedynie niektórych części tematów (motywów, fraz)
   4. ingerencja w interwałową lub rytmiczną strukturę tematu
   5. wszelkie inne środki (np. zmiany fakturalne)

 

podsumowanie

1. Budowa ewolucyjna to układ nieregularny, ukierunkowany na rozwój.
2. Poszczególne odcinki muzyczne nie wykazują wyraźnych wcięć ani symetrii przebiegu.
3. Rozwojowi podlegają tu motywy (struktury prostsze) lub tematy (bardziej złożone).
4. Utwór kształtowany ewolucyjnie przypomina kamienną ścianę o nieregularnej fakturze.