teoria formy muzycznej

Na utwór muzyczny składa się wiele komponentów. To melodia, rytm, współbrzmienia, tempo, głośność, sposób wydobycia dźwięku — które kreują brzmienie (kolorystykę). To elementy dzieła muzycznego i doczekały się już stosownego omówienia (→ tutaj). W zależności od sposobu ich połączenia otrzymujemy różne rodzaje muzycznej faktury.

Całościowy przebieg utworu – jego architektonikę – wyznaczają również motywy, frazy oraz dłuższe odcinki muzyczne. Decydują one o całokształcie dzieła, a więc o jego formie. Formy i gatunki muzyczne to terminy określające dzieła zbudowane według określonych założeń. Wśród nich znajdziemy utwory o regularnym i nieregularnym przebiegu.

Czy da się w tym złapać orientację? Sprawdźmy!

 

forma a gatunek

Forma muzyczna to inaczej budowa, kształt.
Każdy utwór ma jakąś budowę. Mówiąc o formie muzycznej, odnosimy się do dzieła, które posiada specyficzne elementy konstrukcyjne.

Dla przykładu w formie sonatowej będą to dwa tematy, a jej przebieg wyznacza ekspozycja, przetworzenie i repryza. Forma ronda polega na stałym powtarzaniu refrenu i przeplataniu go myślami pobocznymi (epizodami, kupletami). W kanonie zaś mamy do czynienia z tak skomponowaną melodią, którą można wykonać kilkugłosowo w imitacji („z opóźnieniem”), a mimo to współbrzmienia będą zgodne.

∴

Termin gatunek muzyczny określa grupę utworów o określonym charakterze bądź przeznaczeniu. Będą to więc utwory nie posiadające specyficznych elementów konstrukcyjnych.

Wśród gatunków znajdziemy na przykład miniaturę instrumentalną (utwór niewielkich rozmiarów), preludia (będące wstępem), czy muzykę filmową (ilustracyjną) czy też liturgiczną (dzieło przeznaczone do wykonania podczas nabożeństw).

 

motyw

Motyw (łac. motus = ruch) jest najmniejszą cząstką formalną utworu.
Składa się z kilku charakterystycznych dźwięków, za pomocą których odróżniamy utwory od siebie.

Motywy rozpatrujemy z punktu widzenia elementów dzieła muzycznego. Tak więc najpopularniejszym jest motyw melodyczny, czyli unikalna melodia: wysokość dźwięku + rytm.

Istnieją także inne motywy:

• rytmiczne = charakterystyczny rytm

• harmoniczne = określone następstwa akordów (np. progresja)

• dynamiczne, agogiczne, artykulacyjne, czy kolorystyczne (słabiej uchwytne)

∴

W budowie każdego motywu ważnym detalem jest rozkład akcentów rytmicznych, czyli arsis (ruch, siła) i thesis (spoczynek, odprężenie). Akcenty układają się w grupy dwójkowe lub trójkowe (motyw = najmniejsza cząstka formalna), a z ich połączenia tworzy się kolejne.

dwa elementy	trzy elementy
arsis — thesis	arsis — thesis — arsis
thesis — arsis	thesis — arsis — thesis

∴

Motywy można też podzielić ze względu na kierunek linii melodycznej:

• wznoszące,
• opadające,
• łukowe:      ,
• faliste, np.:      ,
• oparte na repetycji dźwięków (na ich powtarzaniu).

∴

Wyrazistość motywów jest silnie powiązana z melodyką i agogiką: są one lepiej widoczne w melodyce kantylenowej niż figuracyjnej. Analogicznie o wiele łatwiej zidentyfikować motywy w fakturze homofonicznej (główna melodia + akompaniament), niż w polifonicznej.

 

fraza

To większa od motywu, najmniejsza i logicznie zamknięta część myśli muzycznej.
Najprościej wyobrazić sobie frazę jako miejsce „wzięcia oddechu” w muzycznej narracji. Każdą frazę tworzy jeden lub kilka motywów.

Przykład frazy dwutaktowej:

 

Frazy mogą być motywicznie jednorodne lub różnorodne. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z powtarzaniem motywu (również z jego przekształcaniem), w drugim – z nagromadzeniem kilku motywów.

 

zdanie

Jego istota polega na wyraźnym zamknięciu mniejszego odcinka utworu.

Zdania muzyczne składają się z fraz. Biorąc pod uwagę ich treść muzyczną, wyróżniamy zdania:

• jednorodne = gdy II fraza powtarza I frazę w sposób doskonały, sekwencyjny lub wariacyjny,
• różnorodne = gdy frazy zbudowane są w oparciu o odmienny materiał motywiczny.

Przyzwyczajeni jesteśmy utworów o parzystej liczbie taktów, lecz warto wiedzieć, że zdanie może tworzyć układ nieparzystej liczby taktów (najprostszy przykład: piosenka Wlazł kotek na płotek)

Istnieją też takie zdania, które mają budowę ciągłą, to jest takie, w których nie ma podziału na frazy.

 

---

budowa okresowa

Motywy, frazy i zdania – a więc współczynniki formy – mogą mieć różną budowę, a co za tym idzie: długość. Jest ona uzależniona od wielu czynników. Do takich zaliczyć można: czas trwania utworu, jego przeznaczenie, jego formę, a także inwencję kompozytora. Porównanie więc dwóch dzieł, nawet tego samego twórcy, zazwyczaj ukaże więcej różnic, niż podobieństw.

Istnieją jednak takie utwory, w których poszczególne frazy i zdania wykazują pewną regularność. Przejawia się ona w długości odcinków muzycznych, czyli ilości taktów. Kiedy więc poszczególne myśli wykazują proporcje, mamy do czynienia z budową okresową. Dotyczy głównie muzyki pisanej w systemie dur-moll i utrzymanej w fakturze homofonicznej.

Formy okresowe mogą być jednoczęściowe (gdy stwierdza się oparcie są na jednym okresie muzycznym) i wieloczęściowe (złożone z połączonych w grupy kilku okresów muzycznych). Wśród najbardziej popularnych wymienić można trzyczęściową formę ABA.

 

meritum

Co podkreśliłem wcześniej, jesteśmy przyzwyczajeni do binarnego, tj. dwójkowego postrzegania rzeczywistości. I trudno z tym dyskutować, skoro to najprostszy przykład obserwowanego wszędzie pluralizmu.

Okres muzyczny składa się z dwóch zdań, tzw. poprzednika (oznaczenie: P) i następnika (symbol: N). Te zaś powstały z drobniejszych cząstek, tj. motywów oraz fraz. Wspomniane nazwy – poprzednik i następnik – nie tylko wskazują na ich miejsce w konstrukcji, ale także wyjaśniają ich znaczenie. Poprzednik jest miejscem nagromadzenia napięcia, a następnik – jego rozładowania. Działa tu więc analogiczna zasada, jaką obserwujemy w budowie motywów: arsis i thesis.

Świat muzyki, choć dysponuje stosunkowo skromną ilością dźwięków, oferuje nieskończenie wiele możliwości ich użycia. Sposobów więc budowania i rozładowywania napięcia istnieje wiele. Przedstawmy najpopularniejsze:

POPRZEDNIK (kumulacja napięcia)	NASTĘPNIK (rozładowanie napięcia)
melodia wznosząca	melodia opadająca
drobne wartości rytmiczne	dłuższa wartość rytmiczna
zwiększenie dynamiki	diminuendo
accellerando	rallentando
zawieszenie na D	zakończenie na T
zawieszednie na (D) D	zakończenie na D
zakończenie na T (słaba postać)	zakończenie na T (mocna postać)
moduluje do tonacji D lub paralelnej	powraca do tonacji zasadniczej
. . .	. . .

∴

ze względu na CHARAKTER materiału motywicznego wyróżniamy:

• okres odpowiadający
  N powtarza P: prawie dokładnie, sekwencyjnie lub wariacyjnie,

• okres uzupełniający
  P i N są różne pod względem motywicznym,

• okres okrężny
  N wprowadza nowy materiał motywiczny, w zakończeniu nawiązując do P.

 

ze względu na ROZMIARY można wyróżnić:

• okres mały (zwykle 8 taktów),
• okres wielki (zwykle 16 taktów).

 

pod względem PROPORCJI rozmiarowych wyszczególniamy:

• okres symetryczny: oba zdania są równej długości,
• okres asymetryczny (lub modyfikowany), w którym P i N mają różną ilość taktów.

Stwierdzenie braku proporcji w zdaniu musi zawierać wskazanie przyczyny powstałem asymetrii. Może to być:

1. powtórzenie następnika: P N N,
2. powtórzenie końcówki następnika: P N k_N ,
3. dłuższa myśl muzyczna następnika: P < N.

Dany okres muzyczny może reprezentować kilka różnych rodzajów.

 

podsumowanie

1. Budowa okresowa to budowa regularna, symetryczna.
2. Odstępstwa od proporcji odcinków należą do sytuacji wyjątkowych.
3. Poszczególne zdania mają zazwyczaj 4 takty.
4. Utwór o budowie okresowej przypomina ścianę wzniesioną z bloczków identycznych rozmiarów.

 

---

 

budowa ewolucyjna

To taki rodzaj kształtowania dzieła, w którym określone motywy, frazy lub zdania są konsekwentnie rozwijane. Rozwój ten można obserwować na dwóch płaszczyznach. Mówimy wówczas o: ewoucjonizmie motywicznym lub tematycznym. 

snucie motywiczne	praca tematyczna
rozwijane są motywy (najmniejsza cząstka utworu)	rozwijane są tematy (frazy, zdania, okresy)

Warunkiem funkcjonowania zasady ewolucyjnej jest działanie czynników stałych i zmiennych. Pierwszy z nich odgrywa bardzo istotną rolę, gdyż pozwala na identyfikację (przez porównanie) przetworzenia motywów z ich pierwotnej formy.

 

snucie motywiczne

Ściśle związane z epoką baroku. Polega na ewolucji (rozwijaniu) najmniejszych komórek utworu, czyli motywów.

Czynnikiem stałym jest tu powtarzalna formuła rytmiczna, z której wyłania się melodia i współbrzmienia. To właśnie harmonika – następstwo akordów – wskazuje na rozwój, gdyż melodyka jest wypadkową współbrzmień i powtarzalnej formuły rytmicznej.

Istnieją dwa rodzaje ewolucjonizmu motywicznego:

figuracyjny	selektywny
utwór polega na ciągłej figuracji	ewoluują oddzielne motywy
(jednolitość)	(większa różnorodność)

Przykładowymi utworami prezentującymi takie ujęcie zagadnienia są formy figuracyjne: toccata, preludium, etiuda.

 

praca tematyczna

Powiązany z utworami utrzymanymi w harmonice funkcyjnej. Dotyczy dłuższych odcinków utworów: fraz, zdań, okresów.

Najprostszym przykładem może być zachowanie krótkiego odcinka muzycznego (np. dwutaktowego) przy jednoczesnym rozwoju harmoniki i melodyki. Budowa okresowa traci tu swoją pierwotną symetrię przez wydłużanie następnika.

Istnieją rozmaite sposoby wydłużania tematu:

1. 1. nowa szata harmoniczna
   2. wzbogacanie tematu nowymi elementami (np. głosami kontrapunktującymi)
   3. rozwijanie jedynie niektórych części tematów (motywów, fraz)
   4. ingerencja w interwałową lub rytmiczną strukturę tematu
   5. wszelkie inne środki (np. zmiany fakturalne)

 

podsumowanie

1. Budowa ewolucyjna to układ nieregularny, ukierunkowany na rozwój.
2. Poszczególne odcinki muzyczne nie wykazują wyraźnych wcięć ani symetrii przebiegu.
3. Rozwojowi podlegają tu motywy (struktury prostsze) lub tematy (bardziej złożone).
4. Utwór kształtowany ewolucyjnie przypomina kamienną ścianę o nieregularnej fakturze.

 

Jak pisał Kazimierz Garbusiński: „Poznanie tych praw, nawet pobieżne, umożliwia zrozumienie treści utworów muzycznych, a temsamem powiększa uczucie radości w słuchaniu muzyki.” — w co głęboko wierzę i czego wszystkim życzę.
 😉