analiza: Preludium F-dur (J. S. Bach)

Logo: Analiza

Preludium F-dur to jedenasta pozycja w pierwszym tomie epokowego dzieła Das Wohltemperierte Klavier barokowego mistrza, Johanna Sebastiana Bacha (1685–1750).

Czy utwór skrywa jakieś tajemnice?
Sprawdźmy. Zapraszam do wspólnej analizy!

 

 

prolog: o zbiorze

Das Wohltemperierte Klavier (niem. DWK, ang. WTC) to dwa zbiory, z których pierwszy powstał w 1722 roku, a drugi osiągnął zachowaną postać w 1742 roku. Każdy obejmuje 24 preludia i fugi we wszystkich tonacjach durowych i molowych, uporządkowane chromatycznie: C-dur, c-moll, Cis-dur, cis-moll itd.

Dzieło to stanowi pomnik myśli muzycznej i teoretycznej, a jego układ świadczy o ugruntowanej pozycji systemu dur-moll oraz o możliwościach, jakie dawały ówczesne systemy temperacji.

Pochodzące z pierwszego tomu Preludium F-dur (BWV 856) zajmuje jedenaste miejsce w zbiorze. Jest to utwór figuracyjny, liczący 18 taktów i utrzymany w metrum 12/8. Jego faktura opiera się na ruchu figuracyjnym, a przebieg ma charakter ewolucyjny. Utwór przedstawia się następująco:

 

ogólna budowa

Pierwsze przesłuchanie może sugerować, że utwór ma budowę ciągłą, a jego przebieg jest jednolity. To jednak wrażenie pozorne. Aby uchwycić jego wewnętrzną organizację, należy przeprowadzić analizę harmoniczną. W kształtowaniu ewolucyjnym o wyodrębnieniu poszczególnych odcinków decydują bowiem zmiany zachodzące w elementach dzieła muzycznego, a także sposób organizacji napięcia i rozładowania, niekoniecznie zaś wyłącznie wyraźne kadencje.

Już pierwszy takt zdradza pomysł konstrukcyjny utworu. Bach wykorzystuje tu figurację harmoniczną, czyli rozłożone akordy, oraz figurację melodyczną, obejmującą między innymi pochody gamowe. Ta druga występuje znacznie rzadziej. Warto również zauważyć, że w figuracji akordowej pojawiają się dźwięki nienależące do danego trójdźwięku. Są to dźwięki obce, pomocnicze. Umiejętność odróżnienia składników akordowych od dźwięków obcych będzie kluczowa dla ustalenia warstwy harmonicznej utworu.

J.S. Bach: Preludium F-dur (I system)
J.S. Bach: Preludium F-dur (I system)

 

akordyka

Analiza warstwy harmonicznej pierwszych dwóch systemów pozwala sformułować kilka obserwacji.

J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 1-4)
J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 1-4)

Zmiany harmoniczne następują zasadniczo co dwie miary, a więc dwukrotnie w takcie. Niektóre współbrzmienia, mimo zachowania tej samej nazwy literowej, zyskują jednak nowy składnik – septymę. Ta różnica okaże się istotna w dalszym toku analizy.

Również melodia, prowadzona konsekwentnie szesnastkami, zmienia położenie względem drugiego głosu. Ponieważ częściej występuje w planie górnym, można uznać go za podstawowy plan melodyczny utworu.

J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 5-8)
J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 5-8)

Tak ustaloną metodę analizy możemy zastosować do kolejnych taktów. W systemach III i IV, obejmujących takty 6–8, następuje wyraźne zagęszczenie zmian harmonicznych. Początkowo zmiany przypadają na każdą miarę taktu, po czym ich pulsacja ponownie się uspokaja. Bach konsekwentnie wykorzystuje ten schemat w dalszej części utworu, przeplatając odcinki z rzadszymi zmianami z miejscami o większej aktywności harmonicznej.

J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 9-12)
J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 9-12)

Systemy V i VI charakteryzują się mniejszą liczbą współbrzmień oraz częstszym wykorzystaniem chromatyki. Schemat zaprezentowany w takcie 9 zostaje powtórzony w takcie następnym w postaci progresji opadającej. Stanowi on również punkt wyjścia do dalszego zagęszczenia zmian harmonicznych.

Co ciekawe, pierwsze ogniwo tego zagęszczenia – para akordów w takcie 11 – jest niedokładnym powtórzeniem wcześniejszej progresji. Występuje tu konsekwentne opadanie linii melodycznej: E7-A, D7-G, c-F7, choć struktura pierwszego akordu w parze oraz czas jego trwania zostały zmienione.

J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 13-18)
J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 13-18)

Systemy VII–IX ponownie wykorzystują naprzemiennie rzadsze i częstsze zmiany współbrzmień. Takty 13–14 kontrastują z taktami 15–16. Ostatni system kontynuuje tę zasadę, zestawiając ze sobą sąsiadujące takty 17 i 18.

Tak przeprowadzona analiza dostarcza wielu obserwacji, ale nie wyjaśnia jeszcze w pełni istoty utworu. Jest jednak niezbędnym punktem wyjścia do ustalenia planu tonalnego, który pozwoli lepiej zrozumieć jego konstrukcję.

 

plan tonalny

Aby określić plan tonalny, należy ustalić, z jakimi tonacjami można powiązać poszczególne odcinki utworu. Biorąc pod uwagę analizowane następstwa akordowe, otrzymujemy następujące zestawienie:

  • F F7 B d C7 F — F-dur
  • F G7 C — C-dur
  • A7 d — d-moll
  • d C7 d B — F-dur (wyjaśnienie poniżej)
  • A7 d g A9> d B d — d-moll
  • d E7 A — A-dur
  • A7 D — D-dur
  • D7 G — G-dur
  • G7 c — c-moll
  • c F7 g Es — B-dur (wyjaśnienie poniżej)
  • g Es D7 g — g-moll
  • g C7 F — F-dur
  • F7 B g — B-dur
  • g C7 F d C7 F — F-dur
  • F7 B — B-dur
  • B C7 F d B C7 F — F-dur

Plan harmoniczny przedstawia się następująco:

J.S. Bach: Preludium F-dur (plan tonalny)
J.S. Bach: Preludium F-dur (plan tonalny)
słowo wyjaśniające

Jeśli utwór sprawia wrażenie jednolitego, jednoczęściowego przebiegu, w którym nie słychać wyraźnych kadencji, na jakiej podstawie można zdecydować, które akordy połączyć ze sobą, aby określić tonacje poszczególnych odcinków?

Sprawa jest dość prosta. Funkcją harmoniczną, która jednoznacznie wskazuje tonikę, a tym samym pozwala określić tonację, jest dominanta septymowa, D7. Jeśli więc napotkamy akord septymowy o budowie dominanty, czyli akord durowy z dodaną septymą małą, możemy przyjąć, że jego pryma odpowiada V stopniowi gamy. Znając ten dźwięk, jesteśmy w stanie określić tonację. Zwróćmy przy tym uwagę, że w przedstawionym wyżej wykazie – z wyjątkiem dwóch przykładów opatrzonych zastrzeżeniem w nawiasie – nazwa tonacji jest taka sama jak nazwa akordu występującego bezpośrednio po czterodźwięku septymowym.

Przyjrzyjmy się teraz dwóm sytuacjom, które zapowiedziałem wcześniej. W następstwach d C7 d B oraz c F7 g Es stosujemy tę samą metodę: najpierw wskazujemy akord o budowie D7, a następnie ustalamy tonację, w której pełni ona funkcję dominanty. C7 jest dominantą w tonacji F-dur, a F7 – w B-dur.

W ten sposób można wyjaśnić nietypowe rozwiązania obu akordów. Następujące po dominantach septymowych akordy d-moll i g-moll są zbudowane na VI stopniu odpowiednich tonacji: d-moll w F-dur, a g-moll w B-dur. Mamy więc do czynienia z następstwem D7-TVI, czyli kadencją zwodniczą. Zwróćmy przy okazji uwagę, że oba miejsca są opracowane analogicznie: oznaczone kolorem akordy to ta sama struktura, choć rozłożona na inne dźwięki.

J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 5 i t. 11)
J.S. Bach: Preludium F-dur (t. 5 i t. 11)

 

budowa utworu

Dopiero teraz możemy spróbować określić budowę utworu. Uważne przyjrzenie się planowi harmonicznemu pozwala wskazać odcinek, w którym wyraźnie wzrasta liczba wychyleń tonalnych. Obejmuje on takty 9–14, dzieląc utwór na trzy części: takty 1–8, 9–14 oraz 15–18.

J.S. Bach: Preludium F-dur (budowa utworu)
J.S. Bach: Preludium F-dur (budowa utworu)

Odcinek środkowy poprzedza dłuższy fragment w tonacji d-moll. Ponieważ w utworze nie słychać wyraźnego kadencjonowania, które jednoznacznie sugerowałyby podział na części, musiało ono zostać zrealizowane inaczej. Funkcję porządkującą pełni tu więc również czasowe utrwalenie określonego obszaru tonalnego.

Podobnie można interpretować uspokojenie wychyleń tonalnych w środkowej części, obejmującej takty 11–14. Po intensywniejszym przebiegu modulacyjnym następuje odcinek o bardziej stabilnym planie harmonicznym, zanim utwór przejdzie do kolejnej fazy.

 

ale to nie koniec!

Najciekawsza pozostaje odpowiedź na pytanie: dlaczego Bach wykorzystał właśnie te, a nie inne tonacje? Czy ich dobór jest przypadkowy, czy kryje się za nim pewna prawidłowość?

Wydaje się, że można wskazać tu konsekwentną logikę. Aby ją uchwycić, trzeba jednak odwołać się do historycznego kontekstu Das Wohltemperierte Klavier i znaczenia całego zbioru.

Przyjrzyjmy się ponownie planowi harmonicznemu, tym razem zapisanemu w uproszczonej postaci, bez przykładów nutowych: F C d F d A D G c B g F B F B F. Podział na trzy części pozwala jeszcze wyraźniej dostrzec zależności między poszczególnymi obszarami tonalnymi: F C d F d A D G c B g F B F B F.

W pierwszej i ostatniej części dominują F-dur i d-moll, a więc tonacje z jednym bemolem przy kluczu. Pojawiają się również tonacje sąsiadujące z nimi w kole kwintowym i różniące się jednym znakiem przykluczowym: C-dur, położone o kwintę wyżej, oraz B-dur, położone o kwintę niżej.

Środkowa część utworu, obejmująca zaledwie sześć taktów, zawiera natomiast aż osiem krótkotrwałych wychyleń do innych tonacji. Najpierw pojawiają się tonacje krzyżykowe, a następnie bemolowe. Można również dostrzec uporządkowanie związane z liczbą znaków przykluczowych: A-dur i c-moll mają po trzy znaki, D-dur oraz B-dur i g-moll – po dwa, natomiast G-dur i F-dur – po jednym.

Pierwsza tonacja tego odcinka, A-dur, jest najdalszym wychyleniem w stronę krzyżykową w całym utworze. Mimo znacznej odległości od poprzedzającego ją odcinka w d-moll przejście nie sprawia wrażenia gwałtownego. Istotną rolę odgrywa tu akord d-moll, który początkowo pełni funkcję °T w d-moll, a następnie – w połączeniu z E7 – zostaje włączony w układ prowadzący do A-dur (jako °S–D7 w tej tonacji).

Kolejne następstwa tworzą łańcuch dominant wtrąconych, który prowadzi stopniowo w dół koła kwintowego, ku tonacjom z coraz mniejszą liczbą krzyżyków. Rozwiązanie G7 na c-moll zamiast na C-dur przyspiesza ten proces, umożliwiając bezpośrednie osiągnięcie od razu tonacji o trzech bemolach.

Powstaje w ten sposób interesująca cięciwa koła kwintowego, wyznaczająca „obszar roboczy” – plan tonalny charakterystyczny dla tego preludium. Środkowa część obejmuje zarówno tonacje krzyżykowe, jak i bemolowe, co dodatkowo podkreśla rolę chromatyki i wychyleń tonalnych w konstrukcji utworu.

plan tonalny ukazany na kole kwintowym
plan tonalny ukazany na kole kwintowym

 

wnioski

J.S. Bach i Das Wohlteperierte Klavier
Johann Sebastian Bach (1685-1750)

Kluczem do odczytania tego schematu okazuje się koło kwintowe. Ułatwia ono dostrzeżenie relacji między tonacjami, które w przebiegu utworu pojawiają się na pozór bez wyraźnego porządku.

Das Wohltemperierte Klavier jest świadectwem nowych możliwości, jakie otwierało stosowanie temperacji pozwalającej na swobodne wykorzystywanie wszystkich tonacji. Historyczne znaczenie zbioru polega między innymi na pokazaniu, jak szeroki potencjał kompozytorski kryje się w systemie tonalnym i w możliwości płynnego przechodzenia między odległymi obszarami tonalnymi.

Analiza preludium prowadzi zatem do jeszcze jednego wniosku. Istnieją utwory, których konstrukcję trudno zrozumieć bez szczegółowego zbadania ich warstwy harmonicznej. W takich przypadkach analiza harmonii nie jest jedynie dodatkiem do interpretacji – staje się jednym z podstawowych narzędzi odsłaniania logiki dzieła.

Potwierdza to intuicję Jeana Philippe’a Rameau (1683-1864), który podkreślał fundamentalne znaczenie harmonii w rozumieniu muzyki.

Wystarczy znajomość harmonii, aby doskonale zrozumieć wszystkie własności muzyki.Jean Philippe Rameau (1683-1764)

 

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *