dominanta nonowa (I)

Podstawową strukturą harmoniczną jest trójdźwięk: akord złożony z trzech dźwięków różnych co do nazwy, ułożonych tercjami. W systemie funkcyjnym istnieją również inne formy akordów, posiadające większą liczbę składników. Do takich zalicza się cztero-, pięcio-, sześcio- i siedmiodźwięki.

Najistotniejszą formą czterodźwięku jest akord budowany na V stopniu skali, noszący nazwę dominanty septymowej. Przez dodanie doń jeszcze jednego składnika powstaje pięciodźwięk nonowy – jedna z najważniejszych struktur dysonansowych w systemie dur-moll. Niniejszy wpis otwiera szereg artykułów poświęconych właśnie D⁹.

 

geneza

Pięciodźwięk nonowy powstaje przez dodanie nony do D⁷. Pełni więc funkcję dominantową i oznacza się go D⁹.

Nona D⁹ to VI stopień gamy, a zatem, w zależności od jej odmiany, może być wielka lub mała. Akord zawiera szereg dysonansów wzmagających napięcie jeszcze silniej, niż D⁷ i rozwiązuje się na T z noną opadającą o sekundę w dół.

Dominanta nonowa jest pięciodźwiękiem. Notując ją w układzie czterogłosowym, należy usunąć kwintę – składnik najmniej istotny. Oznaczenie funkcyjne takiego akordu pozostaje bez zmian.

Uzasadnienie pominięcia kwinty jest następujące: W akordzie należy pozostawić najważniejsze składniki; takimi są: nona – bez niej byłaby to 'zaledwie’ dominanta septymowa, septyma – tworząca akord-bazę, z którego otrzymuje się dominantę nonową, tercja – która nie tylko określa durowy tryb akordu, ale również z septymą tworzy tryton (współbrzmienie wzmagające napięcie). Pryma zaś, jako fundament akordu, nie tylko wyznacza rolę pozostałych składników (pozwala je nazwać tercją, kwintą itp.), ale także stanowi podstawę współbrzmienia septymy i nony, dwóch istotnych dysonansów.

 

układ

Spośród wszystkich składników tworzących D^9(>), najciekawszym jest nona: jedyny składnik większy od oktawy, decydujący o układzie akordu. Aby dźwięk VI stopnia gamy można było nazwać noną (a nie sekundą!), musi się on znajdować zawsze nad prymą i w odległości co najmniej nony od niej. Akord ten występuje więc w ściśle ograniczonej liczbie układów i nie posiada II i IV przewrotu.

D⁹ w postaci zasadniczej ma tylko trzy pozycje:

D⁹ w przewrotach ma tylko jeden możliwy układ w każdym z nich:

Analiza układów D⁹ wykazuje, że:

1. 1. dwa ’skonfliktowane’ składniki, pryma i nona, nigdy nie występują w sąsiednich głosach,
   2. jeśli prymy nie umieszcza się w basie, występuje ona zawsze w tenorze – najniższym z trzech głosów górnych.

Spostrzeżenia te trafnie streszcza następująca wskazówka:

W D⁹ [z prymą] największy dysonans, nonę, należy umieścić w najwyższym głosie z możliwych, tj. w sopranie, a jeśli to niemożliwe – w alcie.

(C. Ahrens, J.B. Younger, Hints on Harmony, Oakville 1964, s. 58)

 

basso continuo

Obok następujących oznaczeń basu cyfrowanego, w tonacjach minorowych dodatkowo występuje samodzielny znak chromatyczny, podwyższający tercję akordu.