akordy poboczne (cz. 2)

Odmiany gam powstają przez alterację VI i VII stopnia, a ich skutkiem jest zmiana trybu funkcji głównych. Jako że akordy poboczne oznaczamy w odniesieniu do trójdźwięków głównych, ma to bezpośrednie przełożenie na budowę i ilość akordów pobocznych, możliwych do zbudowania w odmianach dur i moll. Kto więc chce zrozumieć tematu akordów pobocznych, musi sprawnie poruszać się po dotychczasowych zagadnieniach.

 

major harmoniczny

Obniżenie VI stopnia w dur daje odmianę harmoniczną:

Stopień VI jest tercją °S i zmienia budowę akordów pochodzących od °S, czyli zbudowanych na II i VI stopniu:

Oznaczając je, pamiętajmy, że nazwa funkcji nie pokrywa się z trybem akordu: zawsze będziemy je nazywać °S_[x], bo pochodzą od °S:

W odmianie harmonicznej występuje VI st. obniżony. W nazewnictwie akordów budowanych na tym stopniu, pochodzących od T, obniżenie stopnia zaznacza się skrótem: „obn.” albo strzałką skierowaną w dół (VI↓). Określenie °S nie wymaga symbolu obniżenia, bo samo wskazanie „moll-subdominanta” już zakłada obniżenie VI st. gamy), który jest tercją tego akordu:

Dysonujące akordy II i VI stopnia — zmniejszone i  zwiększone — modyfikuje się, tworząc z nich akordy „stabilne” tonalnie (w tym wypadku: durowe). Wprowadza się dźwięki obce gamie C-dur (des i es):

Cyfra „5” znajdująca się nad symbolem °S_VI oznacza akord „z kwintą czystą”.

 

major w odmianie ‘miękkiej’

Obniżenie VII st. gamy durowej tworzy tzw. odmianę ‘miękką’.
To niezwykle interesująca odmiana:

• zawiera °D (do tej wierzono, że taka funkcja nie istnieje)
• stopnie VI i VII oraz VII i VIII oddziela identyczna odległość: cały ton;
  ta odmiana nie ma dźwięku prowadzącego, co w konsekwencji:
• pozwala nam połączyć °D–°S (!)

geneza nazwy (wątek poboczny)

Być może kogoś zaintrygowała wzięta w cudzysłów nazwa odmiany. Określenia miękka może sugerować, że jest to nazwa użyta z braku lepszego określenia. Sprawa jest nieco bardziej złożona i… jakże fascynująca!

Otóż określenie miękka jest dosłownym tłumaczeniem łacińskiego mollis, którym przecież określamy gamy minorowe. To nawiązanie do charakterystyki brzmienia. Przyjęto bowiem drzewiej, że gama durowa (durus) brzmi twardo i szorstko – w opozycji do miękkiego i łagodnego odcienia gamy molowej (mollis).

Ale to nie koniec. Nazwa ’major w odmianie miękkiej’ wskazuje kolejną istotną cechę systemu dur-moll. Wprowadzanie kolejnych zmian do dowolnej gamy nadaje jej brzmienie gamy przeciwnego trybu. Przenikanie to ilustrują pary gam, w których jedynie III stopień (tercja T lub ºT) jednoznacznie identyfikuje ich tryb:

 

trójdźwięki poboczne 'na miękko’

Obniżenie VII stopnia wpływa na wszystkie formy D, czyli budowę akordów III i VII stopnia:

Akord III stopnia, chociaż ma dwa dźwięki wspólne z T, oznaczamy wyłącznie jako °D_III:

Próba przypisania mu funkcji T w żaden sposób nie wskazuje obniżonej kwinty akordu (dźwięku b). Dodatkowo rolą toniki jest rozładowanie napięcia, a akord zmniejszony jest dysonansem. Decydują tu więc kwestie techniczne i filozoficzne.

Dysonansowy trójdźwięk III stopnia można powiązać z T, czyniąc zeń akord durowy (stabilny tonalnie), wprowadzając dźwięki spoza tonacji. Analogicznie: zmniejszony akord na VII stopniu (występujący w odmianach: naturalnej i harmonicznej) może stać się stabilnym akordem molowym:

Oto więc wszystkie akordy, jakie można zbudować w tonacji C-dur (we wszystkich odmianach):

 

gama molowa