przewroty (IV)

Kolejna odsłona zagadnienia akordów w przewrotach.

Dziś skupimy się na III przewrocie, powstałym z umieszczenia w basie septymy lub seksty. Jakie są warunki jego użycia? Jak należy go rozwiązać? Kiedy wykorzystanie jest niewskazane?

Po odpowiedzi na te i inne kwestie zapraszam do lektury!

 

III przewrót

Z trzecim przewrotem akordu mamy do czynienia w przypadku czterodźwięków.
Współbrzmienia te, utworzone z czterech składników, mogą być posadowione na każdym z nich. Mamy wówczas postać zasadniczą oraz trzy przewroty.

Najważniejszą formą czterodźwięku jest dominanta septymowa:

Inne czterodźwięki, o których wspominałem w pierwszej części artykułu, też posiadają cztery postaci: zasadniczą oraz trzy przewroty. Pominę ich drobiazgowe omówienie — podlegają wszak tym samym prawom przewrotów, co D⁷. Tym samym przejdę od razu do tzw. akordu Rameau, czyli S⁶.

Akord ten składa się z prymy, tercji, kwinty i seksty. Charakterystyczną dlań jest sekundowy interwał występujący miedzy trzecim i czwartym składnikiem (tj. kwintą i sekstą), który w dużej mierze decyduje o jego brzmieniu. Tak wygląda jego postać zasadnicza oraz trzy przewroty:

Interesująca jest graficzna hipostaza tego akordu w postaci zasadniczej, zawierająca wspomnianą już sekundową zbitkę, kojarząca się z układem dźwięków akordu w przewrocie.

Ale już pod totalne mistrzostwo podpada fakt, że majorowy akord z dodaną sekstą wielką ma IDENTYCZNE dźwięki, jak minorowy czterodźwięk septymowy.
Tożsamości dźwiękowe wskazują ramki odpowiednich kolorów:

Tyle teorii. (I niech no ktoś tylko powie, że ona nie jest fascynująca!)

 

użycie III przewrotu

Akord w III przewrocie oparty jest na septymie lub sekście. Prawidła użycia regulują tu zasady rozwiązania tych dysonansów. Zagadnienie szczegółowo opisałem już w artykułach poświęconych ⇒ D⁷ i ⇒ S⁶ (do lektury których zapraszam serdecznie). Tu zaś ograniczę się do niezbędnego minimum.

 

septyma w basie

Duszą czterodźwięku septymowego jest tryton zawarty pomiędzy jego tercją a septymą. Tryton ten jest w każdej jednej tonacji naturalnie występującym interwałem pomiędzy IV a VII stopniem. W zależności od ułożenia składników względem siebie, będzie to 4< lub 5>, a rozwiązanie zawsze następuje na sąsiadujące dźwięki oddalone o 2>:

Powyższa grafika ilustruje tzw. ścisłe rozwiązanie trytonu. I choć istnieją również rozwiązania swobodne, w przypadku akordu w III przewrocie, nie mają one zastosowania. Kiedykolwiek więc oprzemy akord na septymie, ta musi rozwiązać się ściśle, czyli ruchem opadającym o sekundę, na tercję następnego akordu.

Płynie stąd ważny wniosek: III przewrót nie nadaje się do definitywnego zakończenia opracowania. Skutkuje bowiem rozwiązaniem na akord w przewrocie – słabą postać. Mówiąc wprost: III przewrót nie może być przedostatnim ogniwem w konstrukcji.

∴

Można go natomiast z powodzeniem wykorzystać wtedy, kiedy jego rozwiązanie – tonika w I przewrocie – będzie jednym z akordów w przedłużonej kadencji z potoczystym pochodem basowym:

Przywołany odcinek konstrukcji rozpoczyna się I przewrotem toniki — dla zachowania płynnego postępu głosu najniższego. Septyma akordu w III przewrocie rozwiązuje się ściśle, tj. opada na tercję T.

W takiej kadencji wykorzystujemy również D⁷ w II przewrocie, która służy jako wypełnienie kolejnymi dźwiękami ’luki’ pomiędzy dwoma T. Przedostatnie współbrzmienie jest więc przejściowym akordem ⁶₄. W tym akordzie septyma może rozwiązać się swobodnie, ponieważ znajduje się w głosach środkowych. Szare zaś strzałki ukazują powiązanie głosów i ich melodyjne prowadzenie (omówione już przy okazji II przewrotu).

Warto zwrócić uwagę na fakt, że to nie pojedyncze użycie I, II czy III przewrotu podnosi wartość opracowania, ale umiejętna kombinacja powyższych.
Przykład ten jest wręcz idealną ilustracją cytowanych już słów Jana Gawlasa:

 

seksta w basie

Dysonująca sekundowa zbitka, powstała z dodania seksty (obok kwinty), wymaga odpowiedniego rozwiązania. Kwinta, jako podstawowy składnik trójdźwięku, pozostaje w miejscu, seksta zaś postępuje o 2 w górę na tercję następnego akordu.

Umieszczenie więc seksty w basie skutkować musi jej rozwiązaniem o sekundę w górę. Basowy postęp w górę kojarzy się z rozwojem melodii, podczas gdy pochód opadający — z jej wyhamowaniem. Dodatkowo kadencje, aby mieć wyraźne (definitywne) brzmienie, winny być oparte na prymach. Z tych właśnie powodów, również i w tym przypadku, III przewrót (seksta w basie) nie może być przedostatnim ogniwem kadencji.

 

rekapitulacja

Podsumowanie charakterystyki czterodźwięków septymowych oraz z dodaną sekstą, a także możliwości ich zastosowania w konstrukcji jako akordów w III przewrocie, ukazuje tabela:

	SEPTYMA	SEKSTA
typowy rozmiar składnika:	mała	wielka
występowanie:	z trójdźwiękiem majorowym	z trójdźwiękiem majorowym lub minorowym
funkcja harmoniczna:	D7	S6 i °S6 lub T6 i °T6
użycie z innymi akordami:	z dowolną funkcją harmoniczną	tylko z funkcją główną (akordem triady)
rozwiązanie składnika:	o 2↓ (na tercję następnego akordu)	o 2↑ (na tercję następnego akordu)
następstwo:	T lub °T (możliwe rozwiązania zwodnicze)	S6 i °S6 → T lub °T T6 i °T6 → D
użycie w kadencji:	nie jest w stanie zakończyć konstrukcji	nie jest w stanie zakończyć konstrukcji
mniej typowe formy:	trójdźwięk majorowy z dodaną septymą wielką, trójdźwięk minorowy z dodaną septymą małą, trójdźwięk minorowy z dodaną septymą wielką	trójdźwięk majorowy z dodaną sekstą małą, trójdźwięk minorowy z dodaną sekstą małą