dźwięki obce (cz. 3)

Trzecia odsłona zmagań z dźwiękami obcymi.

Omówione dziś zostaną dźwięki międzyakordowe:
zamienny, oderwany i odskakujący.

Dopełnieniem całości będzie ogólne podsumowanie.

 

mała rekapitulacja

Wśród dźwięków obcych II rodzaju – występujących na słabej części taktu – znajdziemy dźwięki:

1. PRZEJŚCIOWY
2. POMOCNICZY
3. WYPRZEDZAJĄCY
4. ZAMIENNY
5. ODERWANY
6. (ODSKAKUJĄCY)

Mogą one występować w jednym, dwóch lub więcej głosach jednocześnie.
Można użyć dźwięków obcych tej samej odmiany (np. dwóch przejściowych, pomocniczych) lub mieszać je dowolnie (np. zamienny z oderwanym). Wreszcie można im przypisać w tym samym akordzie różne wartości rytmiczne.

Warunki użycia wyczerpują się na dobrą sprawę w zasadach rozwiązywania dysonansów oraz logicznym i konsekwentnym prowadzeniu melodii głosów.

 

dźwięk zamienny (skrót: z.)

To osiągnięty skokiem dźwięk obcy, który następnie rozwiązuje się o sekundę.
(Jest bliźniaczo podobny do następnego, dźwięku oderwanego, gdzie występuje ten sam ruch, lecz w odwrotnej kolejności: postęp o sekundę, a następnie skok).

Rozwiązanie dźwięku zamiennego może następować na:

• dźwięk akordowy tej samej funkcji (przykł. 1-2)
• składnik innego akordu (przykł. 3-4)
• inny dźwięk obcy w tej samej lub innej funkcji (przykł. 5-6)

dźwięk oderwany (skrót: od.)

To krok sekundowy, po którym następuje skok. Jak już wcześniej wspomniano, jest to odwrotność dźwięku zamiennego. Niuanse nazewnicze najłatwiej uchwycić, zdaje się, rozpatrując je z punktu widzenia rozwiązania. Dźwięk oderwany jest oddalony (oderwany) od nuty stanowiącej jego rozwiązanie.

Po dźwięku oderwanym może występować:

• dźwięk akordowy tej samej funkcji (przykł. 1-2)
• składnik innego akordu (przykł. 3-4)
• inny dźwięk obcy w tej samej lub innej funkcji (przykł. 5-6)

Zygmunt Noskowski z Markiem Zawirskim wskazują na dalekie podobieństwo tegoż dźwięku z pomocniczym (mordentem):

 

właściwości, zasady użycia

Wprowadzenie dźwięku zamiennego/oderwanego nie usuwa kwint równoległych. Co więcej: może je wręcz spowodować. Wzorem więc zasad kontrapunktu, należy wystrzegać się kwint i oktaw równoległych, występujących „na akcentach”:

Ukośne brzmienie półtonu, występujące między dźwiękiem obcym a akordowym jest dozwolone.

 

dźwięk odskakujący (skrót: ods.)

To w zasadzie ewenement i swoiste niedopatrzenie zarazem. O dźwięku tym nie traktuje żadna z uznanych pozycji teoretyczno-muzycznych. A nie ulega wątpliwości, że osiągnięcie i rozwiązanie dysonansu skokiem jest jeszcze jedną okolicznością, w jakiej dźwięk obcy może wystąpić.

Zaobserwowanie tego faktu oraz jego przedstawienie to zasługa Alfreda Bączkowicza, związanego z diecezją opolską zasłużonego organisty i pedagoga. W swoim skrypcie do nauki harmonii opisał zjawisko i zaproponował nazwę. We wstępie czytamy:

Nazwy dźwięków obcych są identyczne jak w większości podręczników do nauki harmonii. Dodana została jedynie nowa nazwa dźwięku obcego drugiej grupy, gdy przed nim i po nim jest skok. Np. w tonice w C-dur sopran wykonuje skoki c² a¹ c². Wówczas a¹ jest dźwiękiem odskakującym.
(A. Bączkowicz, Harmonia, Opole 2006, s. 5)

Przyznam szczerze, że dopiero kiedy przeczytałem opis tegoż dźwięku, zwróciłem uwagę na jego brak w teorii harmonii. Choć prawdę powiedziawszy, będzie on chyba najrzadziej występującym dźwiękiem pozaakordowym.

W samym skrypcie brak wskazań odnośnie do jego użycia, a autor ograniczył się do zaledwie jednego przykładu nutowego. Bazując jednak na podanej deskrypcji, przedstawiam swoje przykłady dźwięku odskakującego, rozwiązującego się na:

• dźwięk akordowy tej samej funkcji (przykł. 1)
• składnik innego akordu (przykł. 2)
• inny dźwięk obcy w tej samej lub innej funkcji (przykł. 3-4)
• powodującego błąd równoległości, powstały w wyniku nieodpowiedniego użycia (przykł. 5)

∴

zamiast zakończenia

Tyle więc teorii. Spróbujmy dokonać ogólnego podsumowania dźwięków obcych:

1. To dźwięki nienależące do akordu, z nim współbrzmiące i zakłócające jego tercjową budowę; wymagają odpowiedniego rozwiązania.
2. Nie powodują zmiany funkcji.
3. Dzielą się na opóźnienia i międzyakordowe: pierwsze pojawiają się wraz z akordem, drugie – pomiędzy nimi, w trakcie ich trwania.
4. Do grupy międzyakordowych zaliczamy dźwięk przejściowy, pomocniczy, wyprzedzający, zamienny, oderwany i odskakujący.
5. Mogą wystąpić w każdym głosie lub kilku naraz; mogą składać się wyłącznie z jednego gatunku lub być mieszane.
6. Wymagają dokładnego opisania ruchu poszczególnych składników.
7. Upraszczają szkielet harmoniczny i ożywiają brzmienie opracowania.
8. Opóźnienie niweluje kwinty równoległe, ale nie usuwa paralelnych oktaw.
9. Nieumiejętne użycie dźwięków międzyakordowych powoduje błąd równoległości.
10. Stanowią podstawę figuracji.

∴

bonus: garść ciekawostek

Nazwa „dźwięk zamienny” (zastępczy) określała pierwotnie każdy dźwięk obcy (gdyż występował on w zastępstwie dźwięku akordowego):

∴

Mirosław Niziurski wspólną nazwą „dźwięki zamienne” określa pomocniczy, zamienny i oderwany:

∴

Interesującą interpretację w swoim podręczniku podają Zygmunt Noskowski i Marek Zawirski. Ich zdaniem, za pomocą nut zamiennych można usprawiedliwić równoległe postępy jawne oraz ukryte. Fakt ten – odbiegający od współczesnej wykładni – należałoby wyjaśnić wspomnianą powyżej nieścisłością terminologiczną.

∴

Według interpretacji przyjętej przez Jana Gawlasa, dźwięk odskakujący stanowi odmianę dźwięku zamiennego (różny jednak od propozycji A. Bączkowicza):

∴

W umiejętnym użyciu dźwięków obcych różnych odmian, Antoni Chlondowski widzi ozdoby harmoniczne – nuty wypełniające – prowadzące do figuracji harmonicznej i melodycznej: