➤

Podstawową strukturą harmoniczną jest trójdźwięk: akord złożony z trzech dźwięków różnych co do nazwy, ułożonych tercjami. W systemie funkcyjnym istnieją również inne formy akordów, posiadające większą liczbę składników. Do takich zalicza się cztero-, pięcio-, sześcio- i siedmiodźwięki.

Najważniejszą formą czterodźwięku jest akord budowany na V stopniu skali, noszący nazwę dominanty septymowej. Przez dodanie doń jeszcze jednego składnika powstaje D9, pięciodźwięk nonowy – jedna z najważniejszych struktur dysonansowych w systemie dur-moll.

 

 

geneza

Pięciodźwięk nonowy powstaje przez dodanie nony do D7. Pełni więc funkcję dominantową i oznacza się go D9.

Nona D9 to VI stopień gamy, a zatem, w zależności od jej odmiany, może być wielka lub mała. Akord zawiera szereg dysonansów wzmagających napięcie jeszcze silniej, niż D7 i rozwiązuje się na T z noną opadającą o sekundę w dół.

Dominanta nonowa jest pięciodźwiękiem. Notując ją w układzie czterogłosowym, należy usunąć kwintę – składnik najmniej istotny. Oznaczenie funkcyjne takiego akordu pozostaje bez zmian.

Uzasadnienie pominięcia kwinty jest następujące: W akordzie należy pozostawić najważniejsze składniki; takimi są: nona – bez niej byłaby to ‘zaledwie’ dominanta septymowa, septyma – tworząca akord-bazę, z którego otrzymuje się dominantę nonową, tercja – która nie tylko określa durowy tryb akordu, ale również z septymą tworzy tryton (współbrzmienie wzmagające napięcie). Pryma zaś, jako fundament akordu, nie tylko wyznacza rolę pozostałych składników (pozwala je nazwać tercją, kwintą itp.), ale także stanowi podstawę współbrzmienia septymy i nony, dwóch istotnych dysonansów.

 

układ

Spośród wszystkich składników tworzących D9(>), najciekawszym jest nona: jedyny składnik większy od oktawy, decydujący o układzie akordu. Aby dźwięk VI stopnia gamy można było nazwać noną (a nie sekundą!), musi się on znajdować zawsze nad prymą i w odległości co najmniej nony od niej. Akord ten występuje więc w ściśle ograniczonej liczbie układów i nie posiada II i IV przewrotu.

D9 w postaci zasadniczej ma tylko trzy pozycje:

D9 w przewrotach ma tylko jeden możliwy układ w każdym z nich:

Analiza układów D9 wykazuje, że:

    1. dwa ‘skonfliktowane’ składniki, pryma i nona, nigdy nie występują w sąsiednich głosach,
    2. jeśli prymy nie umieszcza się w basie, występuje ona zawsze w tenorze – najniższym z trzech głosów górnych.

Spostrzeżenia te trafnie streszcza następująca wskazówka:

W D9 [z prymą] największy dysonans, nonę, należy umieścić w najwyższym głosie z możliwych, tj. w sopranie, a jeśli to niemożliwe – w alcie.

(C. Ahrens, J.B. Younger, Hints on Harmony, Oakville 1964, s. 58)

 

basso continuo

Obok następujących oznaczeń basu cyfrowanego, w tonacjach minorowych dodatkowo występuje samodzielny znak chromatyczny, podwyższający tercję akordu.

Istnieją jednak jeszcze inne postaci akordu, którym to przyjrzymy się poniżej… 

 

akord bez prymy

Na potrzeby układu czterogłosowego, z pięciodźwięku nonowego można usunąć prymę. Powstaje wówczas akord dysonujący, składający się z: tercji, kwinty, septymy i nony. Nosi nazwę dominanty nonowej bez prymy (w minorze z noną małą), którą oznacza się jako D9(>) 1  .

Funkcjonuje pod dwiema nazwami zwyczajowymi:

  • jako czterodźwięk półzmniejszony (z jednym trytonem): D9 1   ,
  • jako czterodźwięk zmniejszony (zawierający dwa trytony): D9> 1  .

Zajmiemy się na razie akordem z noną wielką.

 

rozmieszczenie składników

Nonę można teraz umieścić w dowolnym głosie. Współbrzmienie można więc oprzeć na tercji, kwincie, septymie oraz nonie, w związku z czym czterodźwięk występuje zawsze w przewrocie (postać zasadnicza – z powodu braku prymy – nie istnieje).

Usunięcie prymy (która dotychczas “paraliżowała” cały układ) sprawia, że akord posiada znacznie większą liczbę rozkładów składników. Dokładnie z tego samego względu dominanta nonowa bez prymy jest częściej stosowaną formą akordu.

Jak wynika z zamieszczonego przykładu, składniki D9(>) 1   rozwiązują się na (º)T według zasad obowiązujących D7 i D9(>).

Akord można stosować z kwintą w basie na mocnej części taktu (zob. takt drugi). Zakaz ten dotyczy wyłącznie trójdźwięków, dla których to II przewrót jest najsłabszą (najmniej charakterystyczną) postacią.

D9(>) 1   w IV przewrocie ma postać identyczną z D7 z opóźnieniem w basie prymy przez sekundę:

 

pułapki

Jakkolwiek wprowadzenie do akordu kwinty (w miejsce prymy) stwarza o wiele więcej możliwości jego użycia, składnik ten może generować problemy. Chodzi o wszelkie sytuacje, w których nona znajduje się powyżej kwinty.

Jak wiadomo, nona rozwiązuje się o sekundę ruchem opadającym. Kiedy nona jest WIELKA – i znajduje się wyżej, niż kwinta – tworzy z nią interwał kwinty czystej. Kwinta akordu nie może wówczas przejść o sekundę w dół, bo powstaną kwinty równoległe. W układzie jednak, w którym kwinta znajduje się powyżej nony, problem ów nie występuje.

Aby zaradzić równoległościom, kwintę akordu rozwiązuje się ją w górę: na tercję (º)T. Składnik ten, tercja, zostaje podwojony. Pierwsza wynika z zasad rozwiązania trytonu (rozwiązanie septymy), druga zaś – aby uniknąć zabronionych następstw.

 

świat basu cyfrowanego

D9(>) 1   oznacza się jak czterodźwięk septymowy:

 

akord z noną małą

Zawiera trzy dysonanse i stanowi najsilniejszy kontrast względem akordu majorowego lub minorowego (złożonych z samych konsonansów):

Usunięcie z akordu prymy zostawia pełną swobodę rozmieszczenia składników: nonę można umieścić w dowolnym głosie. Jak pamiętamy, umiejscowienie w D9 1   nony powyżej kwinty sprowadzało błąd równoległości. W przypadku akordu z noną małą sprawa przedstawia się podobnie, choć nieco mniej rygorystycznie.

Kwinta akordu tworzy z noną małą interwał kwinty zmniejszonej. Rozwiązanie na T z kwintą opadającą skutkuje równoległym następstwem kwint różnych rozmiarem. Większość harmonistów akceptuje taki stan rzeczy pod warunkiem, by następstwa nie tworzyły głosy skrajne (koniecznie zobacz ⇒ ten artykuł).

Jak więc z tą kwintą postąpić?

  • Kwinta D9(>) 1  , w zależności od położenia względem nony, może rozwiązać się w górę lub w dół.
  • Jeżeli kwinta D9(>) 1   znajduje się nad noną (tworząc z nią 4 lub 4<), ma całkowitą swobodę ruchu: może rozwiązać się zarówno o sekundę w górę jak i o sekundę w dół, lub nawet skokiem na kwintę (º)T.
  • Gdy kwinta D9 1   znajduje się pod noną tworząc z nią kwintę czystą, to rozwiązuje się o sekundę w górę na tercję (º)T (w celu uniknięcia pochodu kwint równoległych). W akordzie tonicznym podwojona jest tercja.
  • Kiedy kwinta D9> 1   znajduje się pod noną tworząc z nią kwintę zmniejszoną, to może rozwiązać się w dół, o ile kwint równoległych różnych rozmiarem nie utworzą głosy skrajne.

 

magia akordu zmniejszonego

D9> 1  jest tzw. czterodźwiękiem małotercjowym, czyli akordem złożonym wyłącznie z tercji małych.

Jest akordem bezpostaciowym, czyli takim, w którym każda postać (przewrót) brzmi identycznie.

W systemie dur-moll istnieją tylko trzy akordy małotercjowe różne brzmieniowo. Każdy inny przypadek jest przewrotem któregoś z nich:

D9> 1  posiada szereg odmian enharmonicznych, zależnie od tego, który dźwięk uzna się za jego tercję:

Jeden taki akord (oznaczony ★) można więc rozwiązać aż w ośmiu tonacjach – czterech tonacjach majorowych i jednoimiennych minorowych – uznając każdorazowo inny składnik za dźwięk prowadzący (jego tercję).

Ze względu na tę właściwość bywa często stosowany w procesie modulacji, czyli zmianie tonacji (o czym pisałem ⇒ w tym miejscu).

 

ćwiczenia kontrolne

No i nadszedł czas podsumowania przygód z pięciodźwiękiem nonowym!
Poniżej zamieszczam kilka zadań kontrolnych:

powodzenia! 😉