przewroty (II)

Przygodę ze światem akordów różnych postaci zaczniemy od omówienia postaci zasadniczej. To bardzo dobra i jedyna logiczna droga do wprowadzenia I przewrotu.

Poznamy wskazania oraz korzyści płynące z wykorzystania obu postaci akordów. Umiejętny ich dobór przekłada się dobre brzmienie konstrukcji.

Szczegółowe wyjaśnienia ująłem w dalszej części artykułu.

 

postać zasadnicza

Trójdźwięk z prymą w głosie najniższym to akord w postaci zasadniczej. Jak pamiętamy, to postać najbardziej typowa, która zbudowana jest na swoim tonie fundamentalnym. Akordy oparte na prymach cechuje brzmienie pełne i zdecydowane. Z tego też względu wykorzystuje się ją na pierwszym etapie nauki harmonii.

Ciągłe jednak opieranie się na prymach ma swoje mankamenty:

Aby zaradzić owej monotonii, aby melodia zyskała właściwą jej lekkość, aby wreszcie muzyka była piękna, należy w basie umieszczać, obok prym, również inne składniki akordów:

 

I przewrót

Akord, który występuje w pierwszym przewrocie, oparty jest na tercji. Z przeniesienia prymy oktawę wyżej, powstaje nowa postać akordu, w którym rozpiętość dźwięków wynosi sekstę. Układ ten wyjaśnia alternatywną nazwy pierwszego przewrotu — akordu sekstowego.

W akordzie w I przewrocie zdwoić można albo prymę, albo kwintę. Wybór dwojenia wynika zazwyczaj z wygody prowadzenia głosów — tak, by poruszyć się płynnie, o jak najmniejsze odległości. Można też zdwoić ten składnik, który został osiągnięty większym skokiem:

W niektórych sytuacjach możliwe jest również podwojenie tercji, choć zawsze jest to działanie wyjątkowe. Chwilowe zdwojenie tercji może mieć miejsce wtedy, kiedy sopran lub bas wykorzystują dźwięki należące do danej funkcji. W pozostałych głosach wówczas pełen akord trwa tak długo, jak głosy skrajne realizują melodię opartą na dźwiękach tego akordu:

W mojej ocenie również melodia niepełnego trójdźwięku jest w stanie usprawiedliwić chwilowe zdwojenie tercji. Poniższy przykład, choć ograniczony do głosu basowego, ukazuje analogiczną ideę w odniesieniu do sopranu:

 

korzyści

Umiejętne wykorzystanie akordów w postaci zasadniczej oraz w przewrotach pozwala umieścić w basie niemal wszystkie dźwięki danej tonacji. (Jedynie drugi jej stopień, będący kwintą D, pozostanie nieosiągalny do czasu wprowadzenia akordu w II przewrocie.)

Wynika stąd, że użycie nawet tak ograniczonych środków, jakim są akordy w I przewrocie i bez przewrotu znacząco poprawia melodyjność głosu najniższego.

Nie dość tego, użycie akordu sekstowego nie podlega w zasadzie żadnym ograniczeniom.
Można rozpocząć konstrukcję harmoniczną akordem w I przewrocie.
Możemy także łączyć z sobą:

• akord w postaci zasadniczej z akordem w I przewrocie,
• trójdźwięk sekstowy z akordem opartym na prymie,
• dwa akordy z tercją w basie.

Zasady łączenia są nieskomplikowane:

w stosunku kwinty:		w stosunku sekundy:
a) ścisłe	b) swobodne	a) ścisłe	b) swobodne
1. Zachowany dźwięk wspólny 2. Najbliższa droga	1. Bez dźwięku wspólnego 2. Najbliższa droga	1. Pryma na prymę (o 2↑) 2. Najbliższa droga	1. Bez kroku sekundowego z prymy na prymę 2. Najbliższa droga

 

restrykcje

Jest tylko jedno ograniczenie użycia akordu sekstowego. Ponieważ każdy przewrót akordu jest słabą postacią — mało charakterystyczną, o niezdecydowanym brzmieniu — wskazane (konieczne) jest opieranie na prymach miejsc kadencyjnych, czyli w tych odcinków, gdzie melodia tworzy zakończenie częściowe lub całkowite.

I choć możliwe są odstępstwa od tej reguły, należy ich nie nadużywać:

Uzupełnienie powyższych może stanowić lektura artykułu poświęconego ⇒ kadencjom.

 

bas cyfrowany

Akordy sekstowe otwierają świat basso continuo. To charakterystyczny dla epoki baroku sposób wyrażania współbrzmień za pomocą melodii basowej opatrzonej odpowiednim ocyfrowaniem. Świat basu cyfrowanego doczekał się już gruntownego omówienia w ⇒ osobnym miejscu; tu zaś przedstawię ogólną ideę.

Jeśli pamiętamy podstawową zasadę zaistnienia akordu w I przewrocie, świat b.c. nie będzie sprawiał problemu. Postać sekstowa powstaje z przeniesienia prymy oktawę wyżej; akord wówczas oparty jest na tercji. Cyfra „6” która wyznacza nową odległość pomiędzy skrajnymi składnikami trójdźwięku w I przewrocie, jest jednocześnie symbolem określającym akord sekstowy w systemie basso continuo:

∴

Podsumowując temat trójdźwięków w pierwszym przewrocie należy użyć wyłącznie słów zachęty.

To nie tylko wygodna postać akordu, ale istny „czarodziej”, dzięki użyciu którego można znacząco poprawić brzmienie basu. Zresztą cała harmonia działa tak, że wraz z wprowadzeniem kolejno poznanych środków, zyskujemy narzędzia do coraz gładszego i piękniejszego łączenia współbrzmień.